लेख रचना

श्रीराम ज्ञवाली नेपालको संविधानले संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको सरकारको व्यवस्था गर्दै राज्यशक्तिको प्रयोग सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वयको सिद्धान्तमा आधारित हुने स्पष्ट पारेको छ। संविधानको अनुसूची ५ देखि ९ सम्म तीनै तहको एकल र साझा अधिकार सूचीहरू तोकिएका छन्। तर, संघीय सरकारले समयमै आवश्यक छाता कानुनहरू निर्माण नगर्दा र पुराना केही एकात्मक प्रकृतिका ऐनहरू संशोधन नगर्दा तीनै तहका सरकारबीच अधिकार क्षेत्रलाई लिएर व्यापक नीतिगत र कानुनी द्वन्द्व (बाझिने अवस्था) सिर्जना भएको छ।तीनै तहका सरकारबीच मुख्य रूपमा बाझिएका र विवादित बनेका महत्वपूर्ण ऐन तथा कानुनहरू निम्नानुसार छन्:१. शिक्षा ऐन, २०२८ र स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४-बाझिएको विषय: संविधानको अनुसूची ८ ले माध्यमिक शिक्षा (कक्षा १२ सम्म) को व्यवस्थापन पूर्ण रूपमा स्थानीय तहको एकल अधिकारभित्र राखेको छ। सोही अनुरूप स्थानीय सर...

श्रीराम ज्ञवालीचाडपर्वहरू मानव समाजका सांस्कृतिक, धार्मिक,ऐतिहासिक र सामाजिक धरोहर हुन्। नेपाल जस्तो बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देशमा चाडपर्वहरूले राष्ट्रिय एकता र सहिष्णुताको मेरुदण्डका रूपमा काम गरेका छन्। वर्षभरिको थकाइ, तनाव र व्यस्ततालाई बिर्सेर परिवार, आफन्त र साथीभाइसँग खुसी साटासाट गर्ने माध्यम नै चाडपर्व हुन्।यद्यपि, समयको परिवर्तनसँगै हाम्रा मौलिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरूमा विभिन्न विकृति र विसङ्गतिहरू पनि भित्रिएका छन्। चाडपर्वको वास्तविक मर्म र ऐतिहासिक महत्व विस्तारै ओझेलमा पर्दै गएको छ र यसको ठाउँ तडकभडक तथा देखासिकीले लिन थालेको छ। चाडपर्वको महत्व हाम्रो समाजमा चाडपर्वहरूको बहुआयामिक महत्व रहेको छ।जसमा, सांस्कृतिक र धार्मिक संरक्षण- चाडपर्वहरूले हाम्रा पुर्खाहरूले हस्तान्तरण गरेका संस्कार, संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राख्छन्। दशैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, ईद...

श्रीराम ज्ञवालीकाठमाडौंदेखी नारायणगढ सम्मको यात्रा सधैँ एउटा चुनौतीपूर्ण अनुभव रहँदै आएको छ। तर, हालै रसुवा र भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी तथा त्यसको प्रभावस्वरूप यो मुख्य राजमार्ग क्षेत्रमा देखिएको विभिषिकापछि गरिएको यात्रा केवल एक यात्रा मात्र रहेन। यो त प्रकृतिको ताण्डव, मानवीय लाचारी र राज्यको कमजोर तयारीको जीवित दस्तावेज जस्तो देखियो। सडकका दायाँबायाँ छरिएका भग्नावशेष, पहिरोले बगाएका बस्तीका अवशेष र त्रिशूलीको उर्लँदो धमिलो पानीले मनमा गहिरो पीडा मात्र दिएन, बरु हाम्रो विकास मोडल र भविष्यमाथि अनगिन्ती प्रश्नहरू पनि उब्जाइदियो। यात्राको सुरुवात र आँखाअगाडिको पीडादायी दृश्य गाडी अगाडि बढ्दै गर्दा त्रिशुली खण्ड सुरु हुनासाथ प्रकृतिको वितण्डाको रूप देखिन थाल्छ। भोटेकोशी र रसुवा क्षेत्रमा आएको भीषण बाढीको धक्का यहाँसम्म महसुस हुन्थ्यो। ठाउँ-ठाउँमा पहाडहरू खसेर सडकको ना...

बुटवलनेपाली गजलको समकालीन यात्रामा सामाजिक यथार्थ, राजनीतिक चेतना, प्रेम, विद्रोह र मानवीय संवेदनालाई एउटै संरचनाभित्र समेट्ने प्रयत्नहरू उल्लेखनीय रूपमा देखिएका छन् । यिनै प्रयत्नहरूमध्ये गजलकार पार्वती ज्ञवालीको गजलसङ्ग्रह परीक्षामा समय विशेष ध्यानाकर्षण कृति हो । बुटवलमा जन्मेकी ज्ञवाली साहित्य र सञ्चार क्षेत्र दुवैमा सक्रिय स्रष्टा हुन् । उनका अनुभव, सामाजिक अवलोकन र समयप्रतिको आलोचनात्मक दृष्टि यस सङ्ग्रहका गजलहरूमा विविध स्वरूपमा अभिव्यक्त भएका छन् । चौसट्ठी वटा गजल सङ्गृहीत यस कृतिले आकारगत रूपमा चारदेखि सात सेरसम्मका गजललाई समेटेको छ ।अधिकांश गजल पाँच सेरमा संरचित छन् । केही गजलहरू सङ्गीतबद्ध भई रेकर्डसमेत हुनु यस कृतिको अर्को विशेषता हो ।‘परीक्षामा समय’ शीर्षक आफैँमा प्रतीकात्मक छ । यहाँ समय केवल घडीको गति होइन, समाज, राजनीति, संस्कृति, नैतिकता र मानवीय अस्तित्वलाई जाँच्ने...

श्रीराम ज्ञवालीचिनिका राष्ट्रपति सि जिनपिङको विकास मोडलमा चिनियाँ विशेषतासहितको समाजवादमा आधारित रहेर चीनलाई विश्वको विकसित राष्ट्र बनाउन बृहत् राजनीतिक र आर्थिक योजना तयार पारेका छन्।यस मोडलले पश्चिमा पुँजीवादी प्रजातन्त्रको विकल्पको रूपमा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको बलियो नियन्त्रण र बजार अर्थतन्त्रको मिश्रणलाई जोड दिन्छ।सि जिनपिङको विकास मोडलका मुख्य स्तम्भहरूमा चिनियाँ सपना र राष्ट्रिय पुनरुत्थान हुने विश्वास रहेको छ । चीनलाई सन् २०४९ सम्म (जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापनाको १ शताब्दी पुग्दा) एक समृद्ध, शक्तिशाली, लोकतान्त्रिक (चिनियाँ शैलीको), सांस्कृतिक रूपमा उन्नत र आधुनिक समाजवादी राष्ट्र बनाउने रणनीति छ । चीनलाई रक्षा र प्रविधिको क्षेत्रमा आत्मनिर्भर र विश्वकै नेतृत्वदायी स्थानमा पुर्‍याउने, साझा समृद्धि,सि जिनपिङले तीव्र आर्थिक वृद्धिका कारण बढेको धनी र गरिब बीचको खाडललाई कम ग...

श्रीराम ज्ञवालीजीवराज आश्रित (वास्तविक नाम: जीवराज शर्मा) को जन्म वि.सं. २००१ साल साउन १८ गते गुल्मी जिल्लाको चन्द्रकोट गाउँपालिका अन्तर्गत पर्ने हरेवा, रिठारुखमा भएको थियो। उहाँ निम्न मध्यम वर्गीय परिवारका पिता प्रेमराज शर्मा र माता चन्द्रकला शर्माको दोस्रो सन्तान तथा जेठो छोरा हुनुहुन्थ्यो।प्रारम्भिक रूपमा शिक्षण पेसामा आबद्ध रहँदै गर्दा उहाँमा समाज रूपान्तरण र राजनीतिक चेतनाको विकास भएको थियो। पछि साहित्य र राजनीतिमा लागेपछि उहाँले आफ्नो नामको पछाडि 'आश्रित' उपनाम जोड्नुभएको थियो। उहाँको प्रारम्भिक जीवन सरल, अध्ययनशील र जनपक्षीय चिन्तनले भरिएको थियो।जीवराज आश्रितले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल श्रेष्ठबाट पार्टीको सदस्यता लिएर औपचारिक रूपमा राजनीतिक यात्रा सुरुवात गर्नुभएको थियो। वि.सं. २०२६ सालतिर रूपन्देही र गुल्मीलाई कार्यक्षेत्र बनाएर सक्रिय रहनुभएका नेता देवेन्द्...

श्रीराम ज्ञवालीजलवायु परिवर्तन वर्तमान विश्वको सबैभन्दा ठूलो र गम्भीर चुनौती हो, जसले मानव सभ्यता, प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणाली र पृथ्वीको समग्र भविष्यलाई नै संकटमा पारेको छ। पछिल्ला केही दशकहरूमा मानव सिर्जित गतिविधिहरूका कारण पृथ्वीको वायुमण्डलको औसत तापक्रम तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यस तापमान वृद्धिका कारण मौसमको चक्र, वर्षाको ढाँचा र प्राकृतिक प्रणालीमा अनपेक्षित परिवर्तनहरू आइरहेका छन्। नेपाल जस्तो भौगोलिक रूपमा संवेदनशील र विकासोन्मुख देशका लागि जलवायु परिवर्तनको असर झन् बढी घातक र चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्राकृतिक रूपमा पाइने हरितगृह ग्यासहरू (जस्तै कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइड आदि) ले सूर्यको तापलाई संकलन गरेर पृथ्वीलाई जीवहरू बस्न योग्य तातो बनाउँछन्। यस प्रक्रियालाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ। तर, औद्योगिक क्रान्ति यता मानव जातिले गरेका अविवे...

श्रीराम ज्ञवालीमानव जीवन, धनजन, समाज र वातावरणमा अपूर्णनिय क्षति पुर्‍याउने, सामान्य जनजीवनलाई पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त बनाउने र स्थानीय स्रोत-साधनले मात्र नियन्त्रण गर्न नसकिने आकस्मिक वा क्रमिक संकटपूर्ण अवस्था नै विपत्ति हो। विपत्ति आफैंमा एउटा ठूलो चुनौती हो, जसले विकासका कार्यहरूलाई वर्षौं पछाडि धकेलिदिन्छ। नेपाल जस्तो भौगोलिक रूपमा विविधता र जोखिमयुक्त देशका लागि विपत्ति व्यवस्थापन एक संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण विषय हो।विपत्तिलाई मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।प्राकृतिक विपत्ति र मानव–सिर्जित विपत्तिप्रकृतिको चक्र, भौगोलिक बनावट र मौसमी परिवर्तनका कारण सिर्जना हुने विपत्तिहरू यस अन्तर्गत पर्दछन्। यिनलाई पूर्ण रूपमा रोक्न असम्भव प्रायः हुन्छ । भूकम्प पृथ्वीको भित्री प्लेटहरू हलचल हुँदा आउने कम्पन ।बाढी र पहिरो अत्यधिक वर्षाका कारण नदीनाला थुनिनु र भिरालो जमिन बगेर जानु ,लामो...