आ-आफ्नो कर्तव्य र अधिकारमा महत्व राखौं

श्रीराम ज्ञवाली
मानव सभ्यताको विकासक्रममा अधिकार र कर्तव्य दुईवटा यस्ता पाटाहरू हुन्, जसलाई एकै सिक्काका दुई भाग मानिन्छ। कुनै पनि लोकतान्त्रिक, सभ्य र न्यायपूर्ण समाजको निर्माणका लागि यी दुई तत्वबीचको सन्तुलन अपरिहार्य हुन्छ। आधुनिक युगमा मानिसहरू आफ्ना अधिकारप्रति निकै सचेत देखिन्छन्। तर, अधिकारको चर्को वकालत गरिरहँदा कतै हामीले आफ्नो कर्तव्यलाई बिर्सिरहेका त छैनौँ? यो आजको गम्भीर प्रश्न हो। अधिकारले मानिसलाई स्वतन्त्रता र अवसर प्रदान गर्छ भने कर्तव्यले उसलाई जिम्मेवार र अनुशासित बनाउँछ। त्यसैले, व्यक्तिगत विकासदेखि राष्ट्र निर्माणसम्मका लागि आफ्नो कर्तव्य र अधिकार दुवैलाई उत्तिकै महत्व दिनु आवश्यक छ।
-अधिकार भनेको के हो?
साधारण अर्थमा, अधिकार भनेको व्यक्तिले समाज वा राज्यबाट पाउने सुविधाहरू, स्वतन्त्रता र दाबीहरू हुन्। यो व्यक्तिको आत्मसम्मान, व्यक्तित्व विकास र स्वतन्त्र जीवनयापनका लागि आवश्यक पर्ने कानुनी तथा नैतिक मान्यता हो। नेपालको संविधानले पनि नागरिकहरूलाई विभिन्न मौलिक हक तथा अधिकारहरूको सुनिश्चितता गरेको छ, जस्तै:
समानताको अधिकार: जाति, लिङ्ग, धर्म वा वर्णका आधारमा भेदभाव नहुने ग्यारेन्टी।
स्वतन्त्रताको अधिकार: विचार अभिव्यक्ति, आवतजावत र पेसा व्यवसाय गर्ने स्वतन्त्रता।
न्याय र शिक्षाको अधिकार: सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने र आधारभूत शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर।
अधिकारले नागरिकलाई राज्यको दमनबाट जोगाउँछ र समाजमा सुरक्षित महसुस गराउँछ। अधिकार बिनाको मानिस पिँजडाको चरीजस्तै हुन्छ, जसको पखेटा त हुन्छ तर उड्न पाउँदैन।
-कर्तव्य भनेको के हो?
कर्तव्य भनेको व्यक्तिले समाज, परिवार, राष्ट्र र मानवताप्रति निर्वाह गर्नुपर्ने दायित्व, जिम्मेवारी वा ऋण हो। यो कानुनी मात्र नभएर नैतिक र सामाजिक पनि हुन्छ। अधिकार उपभोग गरिरहँदा हामीले अरूको अधिकारको पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने बोध नै कर्तव्य हो। एक सचेत नागरिकका मुख्य कर्तव्यहरू यि हुन्।
कानुनको पालना: राज्यले बनाएका नियम र कानुनलाई आत्मसात गर्नु।
कर तिर्नु: राज्य सञ्चालन र विकासका लागि आफ्नो आम्दानी अनुसारको कर इमानदारीपूर्वक बुझाउनु।
सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण: सरकारी भवन, सडक, सम्पदा र वातावरणको रक्षा गर्नु।
मतदान गर्नु: लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन आफ्नो विवेक प्रयोग गरेर सही प्रतिनिधि छनोट गर्नु।
-अधिकार र कर्तव्यबीचको अन्तरसम्बन्ध
अधिकार र कर्तव्य एकअर्काका पूरक हुन्। यिनीहरूलाई एकअर्काबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन।
मेरो अधिकार, अरूको कर्तव्य: यदि मलाई शान्तिपूर्वक बाँच्ने अधिकार छ भने, अरूलाई दुःख नदिनु वा कसैको शान्ति भङ्ग नगर्नु मेरो कर्तव्य हो।
कर्तव्य बिनाको अधिकार निरङ्कुशता हो: यदि सबैले केवल अधिकार मात्रै खोज्ने र कर्तव्य पूरा नगर्ने हो भने समाजमा अराजकता फैलिन्छ।
अधिकार बिनाको कर्तव्य दासता हो: यदि नागरिकलाई कुनै अधिकार नदिई केवल काम र जिम्मेवारी मात्र थुपारियो भने त्यो प्रणाली निरङ्कुश वा दास प्रथाजस्तै हुन पुग्छ।
दार्शनिक महात्मा गान्धीले भन्नुभएको थियो, “अधिकारको वास्तविक स्रोत कर्तव्य हो। यदि हामीले आफ्ना कर्तव्यहरू पूरा गर्यौँ भने, अधिकारहरू हामीले खोज्नु पर्दैन, ती आफैँ मिल्छन्।”

वर्तमान समाजको चुनौती: अधिकारमुखी मानसिकता
आजको आधुनिक समाज बिस्तारै बढी ‘अधिकारमुखी’ बन्दै गएको देखिन्छ। मानिसहरू राज्यले मलाई के दियो भनेर प्रश्न गर्छन्, तर मैले राज्यलाई के दिएँ वा मेरो तर्फबाट के योगदान भयो भनेर सोच्दैनन्।
सडक सफा हुनुपर्छ भन्दै आन्दोलन गर्ने व्यक्तिले आफैँ सडकमा फोहोर फ्याँकिरहेको हुन्छ।
भ्रष्टाचारीलाई कारबाही हुनुपर्छ भनी आवाज उठाउने नागरिकले ट्राफिक नियम मिच्दा जरिवानाबाट बच्न घुस दिन खोज्छ।
गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य पाउनु पर्छ भन्ने माग गरिरहँदा, आफ्नो कार्यस्थलमा इमानदारीपूर्वक काम नगर्ने कर्मचारी वा शिक्षकको प्रवृत्तिले कर्तव्यको खडेरीलाई देखाउँछ।
यो विरोधाभासले समाजलाई अगाडि बढाउन सक्दैन। हामीले अधिकारका लागि औँला उठाइरहँदा, बाँकी औँलाहरू आफैँतर्फ फर्किएका हुन्छन् भन्ने कुरा भुल्नु हुँदैन।
-कर्तव्य र अधिकारलाई सँगै लैजाँदा हुने फाइदाहरू
जब समाजका हरेक नागरिकले आफ्ना अधिकारको उपभोगसँगै कर्तव्यलाई पनि उत्तिकै महत्व दिन्छन्, तब मात्र एक आदर्श राष्ट्रको निर्माण सम्भव हुन्छ।
सामाजिक सद्भाव र शान्ति: अरूको अधिकारको सम्मान गर्दा आपसी विवाद, हिंसा र कलह कम हुन्छ।
तीव्र विकास र समृद्धि: नागरिकले इमानदारीपूर्वक कर तिर्दा र सार्वजनिक सम्पत्तिको जगेर्ना गर्दा देशको आर्थिक र भौतिक विकास चाँडो हुन्छ।
सबल लोकतन्त्र: सचेत नागरिकले आफ्नो कर्तव्य सम्झेर मतदान गर्दा देशले सक्षम नेतृत्व पाउँछ, जसले गर्दा सुशासन कायम हुन्छ।

अधिकार र कर्तव्य मानव जीवनको रथका दुई पाङ्ग्रा हुन्। रथलाई सिधा र गतिशिल बनाउन दुवै पाङ्ग्रा बलियो र सन्तुलित हुन जरुरी छ। हामीले आफ्ना हक र अधिकारका लागि लड्नु जति आवश्यक छ, देश र समाजप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्नु पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ।