श्रीराम ज्ञवाली
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका आकाशका सबैभन्दा चम्किला नक्षत्र हुन्। उनलाई नेपाली साहित्यका ‘महाकवि’ भनिन्छ। देवकोटा केवल एक कवि मात्र थिएनन्, उनी बहुमुखी प्रतिभाका धनी, अद्वितीय निबन्धकार, नाटककार, र असाधारण अनुवादक पनि थिए। वि.सं. १९६६ कार्तिक कृष्ण औंसी (लक्ष्मीपूजा) का दिन काठमाडौँको धोबीधारामा जन्मिएका देवकोटाको नाम लक्ष्मीको पूजा गर्ने दिन जन्मेकाले ‘लक्ष्मीप्रसाद’ राखिएको थियो। उनले आफ्नो जीवनकालमा नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाउन जुन योगदान दिए, त्यसले उनलाई अमर बनाएको छ।
नेपाली साहित्यको कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको आधिकारिक जीवनी र इतिहासलाई हेर्दा उनलाई स्वच्छन्दतावादी धाराका प्रवर्तक मानिन्छ, जसले नेपाली भाषालाई विश्वस्तरमा चिनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
बाल्यकाल र शिक्षा- लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म एक मध्यमवर्गीय पण्डित परिवारमा भएको थियो। उनका पिताको नाम तिलमाधव देवकोटा र माताको नाम अमरराज्यलक्ष्मी देवी थियो। घरको आर्थिक अवस्था त्यति सबल नभए पनि देवकोटा सानैदेखि तीव्र बुद्धिका थिए।
प्रारम्भिक शिक्षा: उनले दरबार हाई स्कूलबाट आफ्नो विद्यालय स्तरको शिक्षा पूरा गरे।
उच्च शिक्षा: त्रि-चन्द्र कलेजबाट कला (बी.ए.) र पटना विश्वविद्यालयबाट कानुन (बी.एल.) सम्मको अध्ययन पूरा गरे।
साहित्यिक झुकाव: देवकोटालाई बाल्यकालदेखि नै कविता लेखनमा रुचि थियो। उनी १० वर्षको उमेरदेखि नै कविता फुर्रफुर्र लेख्न सक्थे।
साहित्यिक यात्रा र प्रमुख कृतिहरू- देवकोटाको साहित्यिक यात्रा अत्यन्तै उर्वर र प्रेरणादायी छ। उनले नेपाली साहित्यका विभिन्न विधामा कलम चलाए, जसमा कविता, महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, र नाटक प्रमुख छन्।
खण्डकाव्य र महाकाव्य
देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई पहिलो मौलिक महाकाव्य दिए। उनले नेपाली भाषा र छन्दलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए।
मुनामदन (वि.सं. १९९३): यो नेपाली साहित्यको इतिहासमै सबैभन्दा बढी बिक्री भएको र लोकप्रिय कृति हो। झ्याउरे छन्दमा लेखिएको यस खण्डकाव्यले वर्गीय विभेद, गरिबी, र वैदेशिक रोजगारीको पीडालाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसै कृतिमा उनले “मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन” भन्ने कालजयी दर्शन दिएका छन्।
शाकुन्तल महाकाव्य: देवकोटाले यो महाकाव्य मात्र ३ महिनामा लेखेर तयार पारेका थिए, जसले उनको अद्वितीय लेखन क्षमतालाई दर्शाउँछ।
सुलोचना महाकाव्य: यो महाकाव्य उनले मात्र १० दिनमा लेखेका थिए।
अन्य कृतिहरू: ‘कुञ्जिनी’, ‘प्रमिथस’, ‘म्हेन्दु’, ‘लूनि’ जस्ता थुप्रै ऐतिहासिक र सामाजिक कृतिहरू उनले रचना गरे।
निबन्ध विधा
कवितातर्फ मात्र नभई निबन्ध लेखनमा पनि देवकोटा उत्तिकै सशक्त थिए। उनले नेपाली निबन्धलाई आत्मपरक र दार्शनिक ढाँचा दिए।
लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह: यस सङ्ग्रहमा रहेका ‘के नेपाल सानो छ?’, ‘हाइहाइ अंग्रेजी’, र ‘वीरहरू’ जस्ता निबन्धहरू असाध्यै प्रसिद्ध छन्।
शैली: उनका निबन्धहरूमा विचारको गहिराई, व्यङ्ग्य, र मानवीय संवेदनाको सुन्दर मिश्रण पाइन्छ।
देवकोटाको काव्यिक विशेषताहरू
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका रचनाहरूमा केही यस्ता विशेषताहरू छन् जसले उनलाई अन्य कविहरूभन्दा भिन्न र श्रेष्ठ बनाउँछन्:
स्वच्छन्दतावाद : उनी प्रकृतिका पुजारी थिए। उनका कवितामा प्रकृति, प्रेम, र स्वतन्त्रताको सुन्दर चित्रण हुन्थ्यो।
मानवतावाद: देवकोटाले सधैं मानव जाति र गरिबहरूको भलो चाहे। उनी ईश्वरलाई मन्दिरमा भन्दा दीनदुःखी र श्रमजीवी मानिसहरूमा देख्दथे, जुन उनको ‘यात्री’ कवितामा स्पष्ट देखिन्छ।
आशुकवित्व: उनी तुरुन्तै, विना कुनै पूर्वतयारी कविता रचना गर्न सक्ने अद्भूत क्षमता भएका आशुकवि थिए।
व्यक्तित्व र सामाजिक जीवन
देवकोटाको व्यक्तित्व अत्यन्तै सरल, भावुक र मनकारी थियो। उनी आफूसँग भएका चिजहरू अरूलाई सजिलै दान गरिदिन्थे।
उदार हृदय: जाडो महिनामा बाटोमा भेटिएका गरिबलाई आफ्नो जिउको कोट नै फुकालेर दिएका घटनाहरू आज पनि चर्चामा छन्।
आर्थिक संकट: अरूलाई मद्दत गर्ने स्वभाव र कमजोर आर्थिक व्यवस्थापनका कारण उनले जीवनभर आर्थिक अभाव झेलिरहनु पर्यो।
राजनीतिक संलग्नता: उनी केही समयका लागि नेपालको शिक्षा मन्त्री समेत बनेका थिए। आफ्नो छोटो कार्यकालमा उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना र नेपाली भाषालाई अनिवार्य शिक्षा बनाउने जस्ता महत्त्वपूर्ण कार्यको जग बसाले।
जीवनको उत्तरार्ध र अवसान
देवकोटाको जीवनको अन्तिम समय निकै कष्टकर रह्यो। उनलाई क्यान्सर रोग लागेको थियो। उपचारका लागि पर्याप्त पैसा नहुँदा र पारिवारिक शोकहरू (छोराहरूको असामयिक निधन) का कारण उनी मानसिक र शारीरिक रूपमा कमजोर बन्दै गए।
अन्ततः वि.सं. २०१६ साल भदौ २९ गते काठमाडौँको पशुपति आर्यघाटमा नेपाली साहित्यका यी महान् साधकले संसारबाट बिदा लिए। मृत्युशय्यामा रहँदा पनि उनले “संसार रूपी सुख स्वर्गभित्र, रमें भनें भुल भुलेर भित्र” भन्दै आफ्नो दार्शनिक विचार व्यक्त गरेका थिए।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली वाङ्मयका युगपुरुष हुन्। उनले नेपाली भाषा र साहित्यलाई जुन उचाइ र पहिचान दिए, त्यसको ऋण नेपाली समाजले कहिल्यै चुकाउन सक्दैन। उनका कृतिहरू आज पनि विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म अध्ययन-अध्यापन गराइन्छ। देवकोटा भौतिक रूपमा हामीमाझ नरहे पनि आफ्ना कालजयी रचनाहरू मार्फत प्रत्येक नेपालीको हृदयमा अमर रहिरहनेछन्।
