
मानव जीवन प्रकृतिले दिएको एक अनुपम र दुर्लभ उपहार हो। यस जीवनलाई सार्थक, सफल, उत्पादनशील र आनन्दमय बनाउनका लागि सबैभन्दा आधारभूत तथा अनिवार्य सर्त नै ‘स्वस्थ शरीर’ हो। जीवनका सम्पूर्ण कर्तव्य, धर्म र लक्ष्यहरू पूरा गर्ने पहिलो र प्रमुख साधन नै शरीर हो। यदि शरीर अस्वस्थ, रोगी, अशक्त वा कमजोर छ भने संसारका जतिसुकै भौतिक सुख-सुविधा, धन-सम्पत्ति, मान-सम्मान र पद-प्रतिष्ठा भए पनि ती सबै निरर्थक साबित हुन्छन्।
आधुनिक युगको तीव्र प्रतिस्पर्धात्मक र व्यस्त जीवनशैली, अस्वस्थ खानपान, मानसिक तनाव तथा शारीरिक निष्क्रियताका कारण आज मानिस विभिन्न किसिमका शारीरिक तथा मानसिक रोगहरूको शिकार बनिरहेको छ। यस्तो विषम परिस्थितिमा शरीरलाई निरोगी, फुर्तिलो र ऊर्जावान् राख्नका लागि ‘नियमित योग र व्यायाम’ एक अचुक औषधि र सर्वोत्तम जीवनशैलीका रूपमा स्थापित भएको छ।
योग र व्यायामको अर्थ तथा अन्तरसम्बन्ध
सामान्य अर्थमा ‘योग’ भन्नाले जोड्नु, एकीकृत गर्नु वा मिलन हुनु भन्ने बुझिन्छ। प्राचीन ऋषिमुनिहरूले तपस्या र साधनाद्वारा प्रतिपादन गरेको योग विद्याले मानव शरीर, मन, बुद्धि र आत्मालाई एकसूत्रमा बाँध्ने काम गर्दछ। योग दर्शनका प्रणेता महर्षि पतञ्जलिका अनुसार “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” अर्थात् मनका चञ्चल वृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गरी स्थिर राख्नु नै योग हो। योग अन्तर्गत यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि गरी अष्टाङ्ग मार्गहरू पर्दछन्।
अर्कोतर्फ, ‘व्यायाम’ भन्नाले शरीरका मांसपेशी, जोर्नी, नसा र आन्तरिक अङ्गहरूलाई सक्रिय, लचिलो र बलियो बनाउन गरिने शारीरिक कसरत, दौड, खेलकुद, पौडी वा हिँडडुललाई बुझिन्छ। योग र व्यायाम एकअर्काका परिपूरक हुन्। व्यायामले मुख्यतया बाह्य शारीरिक तन्दुरुस्ती, मांसपेशीको मजबुती, रक्तसञ्चार र अतिरिक्त क्यालोरी दहनमा जोड दिन्छ भने योगले बाह्य शरीरका साथै आन्तरिक अङ्गहरूको शुद्धि, श्वासप्रश्वासको सन्तुलन, हर्मोनल सन्तुलन र मानसिक शान्तिमा विशेष ध्यान दिन्छ। तसर्थ, नियमित योग र व्यायामको उचित संयोजनले मानव स्वास्थ्यलाई पूर्णता प्रदान गर्दछ।
शारीरिक स्वास्थ्यमा योग-व्यायामको महत्त्व
नियमित रूपमा योग र व्यायाम गर्नाले शरीरका प्रत्येक प्रणालीमा सकारात्मक परिवर्तनहरू आउँछन्, जसको निम्नानुसार चर्चा गर्न सकिन्छ:
दैनिक शारीरिक अभ्यास र प्राणायामले शरीरमा रक्तसञ्चारलाई तीव्र र सन्तुलित बनाउँछ। यसले शरीरका सूक्ष्म कोषिकाहरूमा पर्याप्त मात्रामा अक्सिजन र पोषक तत्त्व पुर्याउँछ, जसका कारण शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो हुन्छ। फलस्वरूप सामान्य रुघाखोकी, ज्वरोदेखि लिएर गम्भीर सङ्क्रामक रोगहरूसँग लड्ने प्राकृतिक शक्ति प्राप्त हुन्छ।
-आजको समयमा मधुमेह (चिनी रोग), उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, दम, बाथ, थाइराइड र मोटोपना जस्ता नसर्ने तर घातक दीर्घरोगहरू विश्वव्यापी महामारीका रूपमा फैलिरहेका छन्। नियमित योग-व्यायामले रगतमा चिनीको मात्रा सन्तुलनमा राख्छ, खराब कोलेस्ट्रोल घटाउँछ र मुटुका मांसपेशीलाई स्वस्थ राख्छ। कपालभाती, अनुलोम-विलोम, भ्रामरी जस्ता प्राणायाम र सूर्य नमस्कार जस्ता सर्वाङ्गीण आसनहरूले यस्ता दीर्घरोगहरूलाई नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
-अस्वस्थ र अनियमित खानपानका कारण ग्यास्ट्रिक, कब्जियत, अम्लपित्त र अपच जस्ता समस्याहरू घरघरमा देखिन थालेका छन्। पवनमुक्तासन, वज्रासन, भुजङ्गासन, धनुरासन जस्ता योगासनहरू तथा नियमित बिहानी हिँडडुलले पेटका आन्तरिक अङ्गहरूको प्राकृतिक मालिस गर्दछ। यसले पाचन रसको उत्पादन बढाउँछ, विषाक्त तत्त्वहरू बाहिर निकाल्छ र पाचन प्रणालीलाई तन्दुरुस्त राख्छ।
-उमेर बढ्दै जाँदा हड्डी कमजोर हुने र जोर्नी दुख्ने समस्या देखा पर्छ। नियमित व्यायाम र योगका विभिन्न आसनहरूले शरीरमा लचकता ल्याउँछन्, मांसपेशीहरूलाई कसिलो र बलियो बनाउँछन् तथा हड्डीको घनत्व कायम राख्न मद्दत गर्छन्। विशेषगरी मेरुदण्डलाई लचिलो र स्वस्थ राख्न योग अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ, जसले शरीरको बनोट लाई समेत आकर्षक र सन्तुलित बनाउँछ।
मानसिक, भावनात्मक र बौद्धिक स्वास्थ्यमा प्रभाव
प्रसिद्ध लोकोक्ति छ— “स्वस्थ शरीरमा नै स्वस्थ मस्तिष्कको वास हुन्छ।” योग-व्यायामको फाइदा केवल स्थूल शारीरिक तहमा मात्र सीमित छैन। आजको आधुनिक युगमा मानिसहरू तनाव, चिन्ता, क्रोध, ईर्ष्या र डिप्रेसन जस्ता मानसिक समस्याबाट ग्रसित छन्।
नियमित ध्यान र प्राणायाम गर्नाले मस्तिष्कमा ‘एन्डोर्फिन’, ‘सेरोटोनिन’ र ‘डोपामाइन’ जस्ता खुसी र आनन्द प्रदान गर्ने हर्मोनहरूको स्राव हुन्छ, जसले मानसिक तनाव र उदासीनतालाई कम गर्छ। विद्यार्थी तथा बौद्धिक कार्य गर्ने वर्गका लागि योगले स्मरण शक्ति, निर्णय क्षमता र एकाग्रता बढाउन अद्भुत काम गर्छ। साथै, अनिद्राको समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि दैनिक शारीरिक परिश्रम र शवासन वा योगनिद्राको अभ्यासले गहिरो र शान्त निद्रा लगाउन मद्दत गर्दछ।
आधुनिक जीवनशैली र योग-व्यायामको अपरिहार्यता
विगतका पुस्ताहरूको जीवनशैली प्राकृतिक र श्रममुखी थियो। खेतबारीमा काम गर्नु, लामो दूरी पैदल हिँड्नु, उकालो-ओरालो गर्नु र घरायसी कामकाज आफैँ गर्नु उनीहरूको दैनिकी थियो, जसले गर्दा उनीहरूलाई छुट्टै व्यायामको आवश्यकता पर्दैनथ्यो। तर, विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै आज मानिसको जीवनशैली अत्यन्त विलासी र निष्क्रिय बनेको छ। घण्टौँसम्म मोबाइल, कम्प्युटर र टेलिभिजनको स्क्रिनअगाडि एउटै आसनमा बसेर काम गर्ने बानी, अत्यधिक प्रशोधित र जङ्क फुड (पत्रु खाना) को प्रयोग तथा प्रदुषित वातावरणले मानव स्वास्थ्यलाई गम्भीर सङ्कटमा पारेको छ।
नेपाल जस्तो हिमालयको काखमा अवस्थित पवित्र भूमि, जहाँ प्राचीन कालदेखि नै ऋषिमुनिहरूले योग, तन्त्र र ध्यानको साधना गरे, त्यहाँका नागरिकहरू पनि आज जीवनशैलीजन्य रोगबाट अछुतो छैनन्। त्यसैले, आधुनिक सुखसुविधाको उपभोगसँगै आफ्नो अमूल्य स्वास्थ्यको रक्षा गर्न प्रत्येक व्यक्तिले दैनिक तालिकामा योग र व्यायामलाई अनिवार्य अङ्ग बनाउनै पर्छ।
योग र व्यायाम गर्दा ध्यान दिनुपर्ने नियमहरू
योग र व्यायाम जति लाभदायक छ, विधि नपुर्याई वा गलत तरिकाले गर्दा यसले शारीरिक हानि पनि पुर्याउन सक्छ। त्यसैले यसका केही आधारभूत नियमहरू पालना गर्नु अत्यावश्यक छ:
-कहिलेकाहीँ एकैदिन धेरै समय व्यायाम गर्नुभन्दा हरेक दिन कम्तीमा ३० देखि ४५ मिनेट नियमित अभ्यास गर्नु बढी फलदायी हुन्छ। योग र व्यायामको प्रतिफल बिस्तारै देखिने हुँदा धैर्य राख्नु जरुरी छ।
-योग-व्यायामका लागि बिहानको ब्रह्ममुहूर्त वा सूर्योदयको समय सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ। खुल्ला, शान्त, सफा र स्वच्छ हावा चल्ने स्थानमा अभ्यास गर्नुपर्छ।
-योग र कडा शारीरिक व्यायाम जहिले पनि बिहान नित्यकर्म (दिसा-पिसाब) गरिसकेपछि खाली पेटमा गर्नुपर्छ। यदि साँझपख अभ्यास गर्ने हो भने खाना खाएको कम्तीमा ३ देखि ४ घण्टापछि मात्र गर्न सकिन्छ।
-जटिल किसिमका आसन र प्राणायामहरू सुरु गर्दा योग्य योग गुरु वा प्रशिक्षकको सल्लाह र निगरानीमा रहेर सिक्नुपर्छ। उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मेरुदण्डको समस्या वा गर्भावस्था जस्ता विशेष परिस्थितिमा चिकित्सकको परामर्श लिएर मात्र उपयुक्त अभ्यास सुरु गर्नुपर्छ।
स्वस्थ शरीर नै जीवनको वास्तविक पुँजी र सुखको मूल आधार हो। रोग लागेर अस्पताल धाउनु र महँगो औषधि सेवन गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनुनै सर्वोत्तम बुद्धिमानी हो। नियमित योग र व्यायामले हामीलाई शारीरिक पीडा, मानसिक अशान्ति र औषधिको निर्भरताबाट मुक्त गराएर दीर्घायु, सुखमय र ऊर्जावान् जीवन प्रदान गर्दछ। तसर्थ, आलस्यलाई त्यागेर आजैबाट बिहान सबेरै उठ्ने, स्वच्छ हावामा टहल्ने, शारीरिक व्यायाम गर्ने र योग-ध्यानलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाउने दृढ सङ्कल्प गरौँ। किनकि, जब प्रत्येक व्यक्ति शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ हुन्छ, तब मात्र स्वस्थ परिवार, सभ्य समाज र समृद्ध राष्ट्रको निर्माण सम्भव हुन्छ।