स्वावलम्बननै अग्रगमनको कडी

श्रीराम ज्ञवाली
‘स्वावलम्बन’ दुईवटा शब्दहरू ‘स्व’ र ‘अवलम्बन’ मिलेर बनेको छ, जसको अर्थ आफ्नो खुट्टामा आफैं उभिनु वा आफ्ना आवश्यकताहरू पूरा गर्नका लागि आफैंमा निर्भर हुनु हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, अरूको सहारा नखोजिकन आफ्नै श्रम, बुद्धि र क्षमतामा विश्वास गरेर अघि बढ्नु नै स्वावलम्बन हो। मानव जीवन र समाजको विकासक्रमलाई हेर्ने हो भने स्वावलम्बन नै त्यो जग हो, जसमा प्रगतिको भव्य महल खडा हुन्छ। त्यसैले भनिन्छ— स्वावलम्बन नै अग्रगमनको वास्तविक कडि (कडी) हो। जसरी एउटा सिक्रीका साना-साना कडीहरू जोडिएर एउटा बलियो साङ्लो बन्दछ, त्यसैगरी व्यक्तिको स्वावलम्बनले समाज र अन्ततः राष्ट्रलाई नै अग्रगमन वा प्रगतिको मार्गमा डोऱ्याउँछ।

स्वावलम्बनको महत्त्व र दर्शन- संसारमा कोही पनि व्यक्ति सधैं अरूको भरोसामा अगाडि बढ्न सक्दैन। परावलम्बन (अरूमाथि निर्भर हुनु) ले मानिसलाई कमजोर, परजीवी र स्वाभिमानहीन बनाउँछ। जब मानिस अरूको आशामा बस्छ, उसको आफ्नै सोच र सिर्जनशीलता मर्दछ। पूर्वीय दर्शनमा भनिएको छ— “आत्मदीपो भवः” अर्थात् आफ्ना लागि आफैं प्रकाश बन।
स्वावलम्बनले मानिसमा आत्मविश्वास जगाउँछ। आत्मविश्वासले दृढ इच्छाशक्तिको निर्माण गर्छ र दृढ इच्छाशक्ति नै सफलताको पहिलो पाइला हो। इतिहास साक्षी छ, संसारका जति पनि महान् व्यक्तिहरू, वैज्ञानिकहरू, र दार्शनिकहरू भएका छन्, उनीहरूले आफ्नै संघर्ष र स्वावलम्बनका बलमा संसारलाई बदल्ने काम गरे। कसैको वैशाखी टेकेर दौडने प्रयास गर्नु र आफ्नै खुट्टाले हिँड्नुमा आकाश-पातालको फरक हुन्छ।

वैयक्तिक विकासमा स्वावलम्बनको भूमिका -कुनै पनि समाज वा राष्ट्रको अग्रगमनको सुरुवात व्यक्तिबाटै हुन्छ। व्यक्ति स्वावलम्बी नभएसम्म उसको बौद्धिक, मानसिक र आर्थिक विकास सम्भव छैन।
आत्मसम्मानको रक्षा: स्वावलम्बी व्यक्तिले समाजमा सधैं सम्मान पाउँछ। उसले कसैको अगाडि हात फैलाउनु पर्दैन, जसले गर्दा उसको आत्मसम्मान उच्च रहन्छ।
क्षमताको पहिचान: जब मानिस आफ्ना समस्याहरू आफैं समाधान गर्न थाल्छ, उसले आफ्नो लुकेको क्षमता र प्रतिभा थाहा पाउँछ। कठिनाइहरूसँग जुध्दा नै मानिस खारिन्छ।
चरित्र निर्माण: स्वावलम्बनले मानिसलाई अनुशासन, धैर्यता र लगनशीलता सिकाउँछ। यसले व्यक्तिलाई जिम्मेवार नागरिक बनाउन मद्दत गर्दछ।
सामाजिक र आर्थिक अग्रगमनको कडी -व्यक्तिहरूको समूह नै समाज हो। यदि समाजका बहुसंख्यक मानिसहरू स्वावलम्बी छन् भने त्यो समाज स्वतः अगाडि बढ्छ। आर्थिक रूपमा स्वावलम्बी हुनु भनेको गरिबी र पछौटेपनबाट मुक्ति पाउनु हो।
हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख देशमा कृषि, घरेलु उद्योग, र स्थानीय सीपको प्रवर्द्धन गरेर आर्थिक स्वावलम्बन हासिल गर्न सकिन्छ। जब स्थानीय स्तरमै उत्पादन र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुन्छन्, तब युवा शक्ति विदेशिनु पर्दैन। आर्थिक रूपमा सबल समाजले नै शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधारको विकासमा फड्को मार्न सक्छ, जुन अग्रगमनको स्पष्ट सूचक हो।
राष्ट्रिय सन्दर्भमा स्वावलम्बन- कुनै पनि देशको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय गौरव उसको स्वावलम्बन क्षमतामा निर्भर गर्दछ। जुन देश खाद्यान्न, ऊर्जा, र प्रविधिमा अरू देशको भर पर्छ, उसले आफ्नो निर्णय स्वतन्त्र रूपमा गर्न सक्दैन। बाह्य शक्तिहरूले आर्थिक नाकाबन्दी वा अन्य दबाब दिएर त्यस्तो देशलाई झुकाउन सक्छन्।
नेपालकै सन्दर्भमा हेर्ने हो भने, हामीसँग प्रचुर प्राकृतिक स्रोत, जलस्रोत र उर्वर भूमि छ। तर पनि हामी धेरैजसो उपभोग्य वस्तुहरू आयात गर्छौं। यदि हामीले जलविद्युत, कृषि आधुनिकीकरण र पर्यटन क्षेत्रलाई आफ्नै लगानी र सीपमा विकास गर्न सक्यौं भने नेपाल वास्तविक रूपमा समृद्ध बन्न सक्छ। इतिहासमा विभिन्न समयमा व्यहोर्नुपरेको नाकाबन्दी वा संकटहरूले हामीलाई आत्मनिर्भर बन्नुपर्ने पाठ सिकाएका छन्। राष्ट्रिय अग्रगमनका लागि वैदेशिक अनुदान वा ऋणमा मात्रै निर्भर हुनु घातक हुन सक्छ; बरु आफ्नै आन्तरिक स्रोतको अधिकतम परिचालन गर्नु नै बुद्धिमानी हो।
स्वावलम्बनका चुनौतीहरू- भन्न सजिलो भए पनि स्वावलम्बनको मार्गमा थुप्रै चुनौतीहरू छन्:
परावलम्बी मानसिकता: ‘हामी आफैं केही गर्न सक्दैनौं, हामीलाई अरूकै सहयोग चाहिन्छ’ भन्ने हीनताबोध वा मानसिकता सबैभन्दा ठूलो बाधक हो।
दक्ष जनशक्तिको अभाव: आधुनिक विश्वमा स्वावलम्बी हुनका लागि प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षाको आवश्यकता पर्छ, जसको हाम्रो समाजमा अझै कमी छ।
पुँजी र प्रविधिको अभाव: नयाँ उद्योग वा व्यवसाय सुरु गर्न आवश्यक पर्ने पुँजी र आधुनिक प्रविधिमा सहज पहुँच नहुनु।
नीतिगत कमजोरी: राज्यस्तरबाट स्वावलम्बी बन्न चाहने उद्यमीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति र वातावरणको अभाव हुनु।
चुनौती सामना गर्ने र अघि बढ्ने उपाय- स्वावलम्बनलाई अग्रगमनको कडी बनाउनका लागि व्यक्ति, समाज र राज्य तीनै तहबाट प्रयास हुनुपर्छ:
शिक्षामा सुधार: सैद्धान्तिक शिक्षाको ठाउँमा व्यावहारिक, सीपमूलक र उद्यमशीलता जगाउने शिक्षा दिनुपर्छ ताकि युवाहरू पढाइ सकेपछि जागिर खोज्ने मात्र होइन, रोजगारदाता बन्न सकून्।
स्वदेशी उत्पादनको प्रयोग: नागरिकहरूमा “स्वदेशी वस्तुको प्रयोग गरौं” भन्ने भावनाको विकास हुनुपर्छ। स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदा पुँजी बाहिरिन पाउँदैन।
उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन: राज्यले युवा तथा साना व्यवसायीहरूलाई सस्तो ब्याजदरमा ऋण, अनुदान र प्रविधि उपलब्ध गराउनुपर्छ।
इच्छाशक्ति र मेहेनत: व्यक्तिगत स्तरमा अल्छीपन त्यागेर कडा परिश्रम गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। श्रमलाई सानो वा ठूलो भनी वर्गीकरण गर्नु हुँदैन।

समग्रमा भन्नुपर्दा, स्वावलम्बन कुनै संकुचित विचार होइन, यो त प्रगतिको महामार्ग हो। व्यक्तिगत जीवनलाई सफल बनाउन, समाजलाई सभ्य र समृद्ध बनाउन तथा राष्ट्रको स्वाभिमान उच्च राख्न स्वावलम्बन अपरिहार्य छ। अरूको आशा गरेर बस्ने व्यक्ति वा राष्ट्र सधैं पछाडि पर्छन्, तर आफ्नै पसिनामा विश्वास गर्नेहरूले इतिहास रच्छन्।
त्यसैले, वर्तमान युगमा अगाडि बढ्न र संसारसँग प्रतिस्पर्धा गर्नका लागि हामीले आफ्नो सोच र कर्मलाई स्वावलम्बी बनाउनै पर्छ। स्वावलम्बन नै त्यो बलियो कडी हो जसले वर्तमानका चुनौतीहरूलाई चिर्दै उज्यालो र उन्नत भविष्यतर्फको अग्रगमन सुनिश्चित गर्दछ।