समाजवादमा आकर्षण तर पुँजीवाद विकर्षण नहुनुका कारण र निश्कर्ष

श्रीराम ज्ञवाली
मानव सभ्यता, अर्थतन्त्र र राजनीतिक चिन्तनको इतिहासमा समाजवाद र पुँजीवाद दुईवटा सबैभन्दा शक्तिशाली र प्रभावकारी सिद्धान्त हुन्। संसारभरिका मानिसहरू विचारधाराका रूपमा समाजवादप्रति बढी आकर्षित देखिन्छन् र यसलाई निकै “प्रिय” मान्छन्। तर, व्यावहारिक जीवन, जीवनशैली र दैनिक उपभोगको कुरा आउँदा भने बहुसंख्यक मानिसहरू पुँजीवादी व्यवस्थाले सिर्जना गरेका सेवा-सुविधाहरूमा रमाउने गर्दछन्। सिद्धान्त र व्यवहार बीचको यो रोचक विरोधाभासका गहिरा मनोवैज्ञानिक, आर्थिक र सामाजिक कारणहरू छन्।
पहिलो समाजवाद सबैको प्रिय लाग्ने कारणहरू
समाजवाद सुन्दा वा पढ्दा मानिसको हृदयलाई छुने एक आदर्श विचार हो। यसका प्रमुख आकर्षक पक्षहरू निम्न छन्:
-सामाजिक न्याय र समानताको आदर्श
समाजवादको मूल मर्म नै समानता र वर्गविहीन समाजको स्थापना हो। यसले समाजमा कोही पनि भोको नरहोस्, कोही अति धनी र कोही अति गरिब नहोस् भन्ने वकालत गर्छ। मानिस स्वभावैले न्यायप्रेमी प्राणी भएकाले समाजमा देखिने आर्थिक असमानता, शोषण र विभेदको अन्त्य गर्ने नाराले सबैलाई भावनात्मक रूपमा आकर्षित गर्छ।
-गास, बास, कपास र कल्याणकारी राज्यको ग्यारेन्टी
समाजवादी दृष्टिकोणमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, र आवास जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरूमा राज्यको दायित्व र नागरिकको मौलिक अधिकार हुन्छ। नागरिकले उपचार नपाएर मर्नु पर्दैन वा पैसा नभएर पढ्न पाउँदैन भन्ने चिन्ता हुँदैन। राज्यले सबैको हेरचाह गर्ने -यो अवधारणाले मानिसलाई ठूलो सुरक्षाको अनुभूति गराउँछ।
-सामूहिक हित र आत्मीयता
पुँजीवादले व्यक्तिवाद र प्रतिस्पर्धालाई बढावा दिन्छ भने समाजवादले सामूहिक भावना र सहकार्यलाई जोड दिन्छ। “सबैका लागि एक र एकका लागि सबै” भन्ने भावनाले समाजमा आपसी भाइचारा, सहयोग र आत्मीयता बढाउँछ, जुन सुन्न र अनुभव गर्न निकै प्रिय लाग्छ।
-श्रमको सम्मान र शोषणमुक्त समाज
यस व्यवस्थामा उत्पादनका साधनहरूमा समाज वा राज्यको स्वामित्व हुन्छ, जसले गर्दा मुठ्ठीभर उद्योगपतिहरूले मजदुरहरूको श्रम शोषण गर्न पाउँदैनन्। मजदुर र श्रमको वास्तविक मूल्यांकन हुने र न्यायोचित वितरण हुने कुराले श्रमिक वर्गमा यसप्रति सधैं उच्च आकर्षण रहन्छ।
दोस्रो पुँजीवादमा रमाउने कारणहरू
मानिसहरू आदर्शका रूपमा समाजवादलाई मन पराए पनि व्यावहारिक रूपमा पुँजीवादी प्रणालीले दिने स्वतन्त्रता, अवसर र उपभोक्तावादी संस्कृतिमा बढी रमाउँछन्। यसका कारणहरू निम्न छन्:

व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र छनौटको अधिकार
पुँजीवादले मानिसलाई आफ्नो इच्छाअनुसार पेशा छान्ने, सम्पत्ति आर्जन गर्ने र जीवनशैली तय गर्ने पूर्ण स्वतन्त्रता दिन्छ। बजारमा उपभोक्ताका लागि हजारौं विकल्पहरू उपलब्ध हुन्छन्। कुन ब्रान्डको लुगा लगाउने, कुन गाडी चढ्ने वा कस्तो घरमा बस्ने भन्ने व्यक्तिगत स्वतन्त्रताले मानिसलाई आत्मसन्तुष्टि दिन्छ।
-प्रतिस्पर्धा, नवप्रवर्तन र आधुनिक प्रविधि
पुँजीवादी खुला बजारमा तीव्र प्रतिस्पर्धा हुन्छ। यो प्रतिस्पर्धाले गर्दा नयाँ-नयाँ प्रविधि, मोबाइल, इन्टरनेट, अत्याधुनिक गाडी, र सुखसुविधाका साधनहरूको द्रुत विकास हुन्छ। हामीले दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने आधुनिक सुविधाहरू (जस्तै: स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जाल, आधुनिक चिकित्सा उपकरण) धेरैजसो पुँजीवादी प्रतिस्पर्धाकै उपज हुन्, जसमा मानिसहरू पूर्ण रूपमा अभ्यस्त भइसकेका छन् र रमाउँछन्।
-व्यक्तिगत आकांक्षा र महत्वाकांक्षाको पूर्ति
मानव स्वभावमा बढी कमाउने, अरूभन्दा अगाडि बढ्ने र आफ्ना सन्ततिलाई उत्कृष्ट सुविधा दिने प्राकृतिक चाहना वा महत्वाकांक्षा हुन्छ। पुँजीवादले “जति धेरै मेहेनत र क्षमता, उति धेरै आम्दानी” को अवसर दिन्छ। आफ्नो क्षमताको बलमा धनी बन्न पाउने यो ‘इन्सेन्टिभ’ ले मानिसलाई निरन्तर क्रियाशील र उत्साहित बनाउँछ।
-उपभोक्तावादी संस्कृति र मनोरञ्जन
मल्टिप्लेक्स सिनेमा हल, सपिङ मल, फेसन, विलासी रेस्टुरेन्ट, अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमण, र विभिन्न मनोरञ्जनका साधनहरू पुँजीवादी अर्थतन्त्रले नै व्यापक बनाएको हो। यस्तो तडकभडक र सहज जीवनशैलीले मानिसलाई भित्रैदेखि आकर्षित गर्छ र उनीहरू यसैमा रमाउन थाल्छन्।
तेस्रो सिद्धान्त र व्यवहार बीचको विरोधाभास
मानिसको यो दुईधारे प्रवृत्ति (समाजवाद मन पराउने तर पुँजीवादमा रमाउने) पछाडि आदर्शवाद र यथार्थवादको द्वन्द्व लुकेको छ:
मानवीय स्वभावको अन्तरद्वन्द्व: मानिस नैतिक रूपमा अरूको भलो होस्, समाजमा गरिबी नहोस् भन्ने चाहन्छ (समाजवादी सोच)। तर, व्यक्तिगत रूपमा उसलाई आफ्नै सुख, सुविधा, स्वतन्त्रता र सम्पत्ति प्यारो लाग्छ (पुँजीवादी व्यवहार)।
राज्य नियन्त्रण भर्सेस व्यक्तिगत उन्मुक्ति: पूर्ण समाजवादी व्यवस्थामा राज्यको नियन्त्रण बढी हुँदा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता कुण्ठित हुन सक्छ र कर्मचारीतन्त्र हाबी हुन्छ। मानिसहरू नियन्त्रणभन्दा खुलापन र स्वतन्त्रता रुचाउँछन्, जुन पुँजीवादमा सहजै पाइन्छ।
उत्पादन र वितरणको सन्तुलन: समाजवादले सम्पत्तिको न्यायोचित वितरणमा जोड दिन्छ, तर वितरण गर्नका लागि पहिले सम्पत्ति सिर्जना हुनुपर्छ। पुँजीवाद सम्पत्ति र स्रोतको तीव्र उत्पादन गर्न खप्पिस छ। त्यसैले, पुँजीवादले सिर्जना गरेको सम्पत्ति र विकासमा मानिसहरू रमाउँछन् तर त्यसको वितरण भने समाजवादी मोडलको चाहन्छन्।
समाजवाद हाम्रो हृदय र नैतिकताको माग हो, जसले हामीलाई एउटा समतामूलक र मानवीय समाजको सपना देखाउँछ। पुँजीवाद भने हाम्रो दैनिक आवश्यकता र आकांक्षाको व्यावहारिक मैदान हो, जसले हाम्रो भौतिक सुख र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई ऊर्जा दिन्छ।
यही कारणले गर्दा नै आधुनिक विश्वका अधिकांश मुलुकहरू (विशेषगरी नर्डिक देशहरू जस्तै स्वीडेन, डेनमार्क, नर्वे) ले यी दुवैका सकारात्मक पक्षहरूलाई समेटेर लोकतान्त्रिक समाजवाद वा कल्याणकारी पुँजीवादको मध्यमार्गी बाटो अपनाएका छन्, जहाँ बजार पुँजीवादी तरिकाले फस्टाउँछ तर नागरिकको सुरक्षा र सामाजिक न्याय समाजवादी जगमा उभिएको हुन्छ।
मानव कल्याण र दिगो विकासका लागि पुँजीवादी विकृतिहरूलाई चिर्दै समाजवाद तर्फ रूपान्तरण हुन आवश्यक छ। पुँजीवादले तीव्र आर्थिक वृद्धि त गर्छ, तर यसले चरम असमानता, वातावरणीय विनाश र धनी-गरिब बीचको खाडललाई बढाउँछ। स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू व्यापारिक वस्तु बन्दा आम नागरिक मारमा परेका छन्। त्यसैले, स्रोत र साधनमा सीमित पुँजीपतिहरूको एकाधिकार अन्त्य गरी न्यायोचित वितरण प्रणाली स्थापना गर्न समाजवाद चाहिन्छ। राज्यले लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यता जोगाउँदै शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा शतप्रतिशत सामाजिक सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ। जबसम्म सामूहिक हित, मानवीय संवेदना र सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राखिँदैन, तबसम्म एउटा सभ्य, समतामूलक र समृद्ध समाजको निर्माण सम्भव छैन।