नेपाल विकसित नहुनुका कारण र उपाय

श्रीराम ज्ञवाली
नेपाल प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता, युवा जनशक्ति र साँस्कृतिक सम्पदाले धनी देश हो। विश्वका दुई ठूला र उदीयमान आर्थिक शक्ति राष्ट्रहरू चीन र भारतको बीचमा अवस्थित हुनु नेपालका लागि रणनीतिक रूपमा ठूलो अवसर पनि हो। यति हुँदाहुँदै पनि नेपाल अझै पनि अल्पविकसित राष्ट्रहरूको सूचीबाट माथि उठ्न संघर्ष गरिरहेको छ। लामो समयको राजनीतिक संक्रमणकाल पार गरेर मुलुकमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भइसक्दा पनि आम जनताले अपेक्षा गरेअनुरूप आर्थिक रूपान्तरण र समृद्धिको अनुभूति गर्न पाएका छैनन्। नेपाल विकसित हुन नसक्नुका पछाडि ऐतिहासिक, राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक कारणहरू अन्तरसम्बन्धित छन्।
नेपाल विकसित हुन नसक्नुका मुख्य कारणहरू
-राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अस्पष्टता
नेपालको विकासको सबैभन्दा ठूलो बाधक राजनीतिक अस्थिरता र फितलो सुशासन हो। सरकारहरू छिटो-छिटो परिवर्तन भइरहँदा दीर्घकालीन नीति र योजनाहरू कार्यान्वयन हुन पाउँदैनन्। एउटा सरकारले ल्याएको लोकप्रिय कार्यक्रम अर्को सरकारले खारेज गर्ने वा वास्ता नगर्ने प्रवृत्ति छ। यसका साथै, नीति निर्माण तहमा दुरदर्शिताको कमी र राजनीतिक दलहरू देशको साझा एजेन्डाभन्दा दलीय र व्यक्तिगत स्वार्थमा केन्द्रित हुँदा विकासका कार्यहरू ओझेलमा परेका छन्।

संस्थागत भ्रष्टाचार र फितलो कानुनी कार्यान्वयन
भ्रष्टाचारले नेपालको प्रशासनिक र राजनीतिक संयन्त्रलाई गाँजेको छ। राष्ट्रिय गौरवका आयोजनादेखि स्थानीय तहका साना योजनाहरूसम्म बजेट फ्रिज हुने वा अनियमितता हुने समस्या व्यापक छ। ‘कागजी विकास’ हुने तर वास्तविक धरातलमा काम नहुने प्रवृत्तिले गर्दा पुँजीगत खर्च समयमै हुन सक्दैन। कानुन उल्लंघन गर्ने र ढिलासुस्ती गर्ने ठेकेदार वा कर्मचारीलाई कडा कारबाही नहुँदा दण्डहीनता बढेको छ।

परम्परागत कृषि र औद्योगिकीकरणको अभाव
नेपालको झण्डै ६० प्रतिशत जनसंख्या अझै पनि कृषिमा निर्भर छ, तर कृषि क्षेत्र अझै पनि परम्परागत र जीवननिर्वाहमुखी मात्र छ। आधुनिक प्रविधि, सिँचाइको व्यवस्था, समयमै मल र बीउको उपलब्धता नहुँदा कृषि उत्पादन बढ्न सकेको छैन। अर्कोतर्फ, देशमा उत्पादनमूलक उद्योगहरूको विकास हुन सकेको छैन। कच्चा पदार्थको अभाव, चर्को ऊर्जा शुल्क (विगतमा) र श्रम विवाद जस्ता कारणले उद्योगहरू फस्टाउन सकेनन्, जसले गर्दा देश पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर हुन पुग्यो।
-अदक्ष जनशक्ति र तीव्र गतिमा ब्रेन ड्रेन
नेपालको शिक्षा प्रणाली व्यावहारिक र बजारमुखी हुनुको साटो सैद्धान्तिक बढी छ। यसले गर्दा उत्पादित जनशक्ति दक्ष र प्रतिस्पर्धी हुन सकेको छैन। रोजगारीको अभाव, न्यून पारिश्रमिक र अस्थिर वातावरणका कारण हरेक वर्ष लाखौँ दक्ष, अर्धदक्ष र युवा जनशक्ति विदेश पलायन भइरहेका छन्। देश निर्माण गर्ने उमेरका युवाहरू बाहिरिँदा देश ‘वृद्ध र बालबालिकाको देश’ जस्तो बन्न पुगेको छ, जसले आन्तरिक उत्पादन क्षमतालाई गम्भीर धक्का पुर्‍याएको छ।
-पूर्वाधार विकासको सुस्त गति
भौगोलिक विकटता नेपालको विकासका लागि एउटा प्राकृतिक चुनौती हो। यद्यपि, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर यसलाई सहज बनाउन सकिने भए पनि यातायात, ऊर्जा, सञ्चार र खानेपानी जस्ता आधारभूत पूर्वाधारको विकास अत्यन्तै सुस्त छ। खिया परेका सडक, समयमै नसकिने जलविद्युत आयोजना र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरूको कमजोर व्यवस्थापनले बाह्य लगानी आकर्षित गर्न सकेको छैन।
-विप्रेषणमा आधारित खोक्रो अर्थतन्त्र
नेपालको अर्थतन्त्र उत्पादनमा भन्दा पनि वैदेशिक रोजगारीबाट भित्रिने रेमिट्यान्समा टिकेको छ। रेमिट्यान्सबाट आएको पैसा उत्पादनमूलक क्षेत्र (जस्तै उद्योग, कृषि वा पूर्वाधार) मा लगानी हुनुको साटो विलासिताका सामान आयात गर्न र उपभोगमा खर्च भइरहेको छ। यो अवस्था देशको अर्थतन्त्रका लागि दीर्घकालीन रूपमा अत्यन्तै जोखिमपूर्ण छ।
नेपाल विकास र समृद्धिको मार्गमा अघि बढ्ने समाधानहरू
नेपाललाई विकसित र समृद्ध बनाउन केवल नारा मात्र पर्याप्त छैन, यसका लागि इच्छाशक्ति, स्पष्ट मार्गचित्र र दृढ कार्यान्वयनको आवश्यकता पर्दछ। देशलाई विकासको मार्गमा डोर्‍याउन चाल्नुपर्ने कदमहरू निम्न छन्:
-राजनीतिक स्थिरता, सुशासन र विधिको शासन
विकासको पहिलो सर्त स्थायी सरकार र नीतिगत निरन्तरता हो। राष्ट्रिय महत्त्वका आयोजना र आर्थिक नीतिहरूमा सबै राजनीतिक दलहरूबीच न्यूनतम साझा सहमति हुनुपर्छ। प्रशासनिक संयन्त्रलाई राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त गरी व्यावसायिक बनाइनुपर्छ। भ्रष्टाचारमाथि शून्य सहनशीलताको नीति अपनाएर अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग जस्ता निकायलाई थप शक्तिशाली र स्वतन्त्र बनाउनुपर्छ।
-कृषिको आधुनिकीकरण र व्यावसायिकरण
कृषिलाई जीवननिर्वाहको माध्यम मात्र नबनाएर नाफामूलक उद्योगका रूपमा विकास गरिनुपर्छ। यसका लागि साना जमिन चक्लाबन्दी गर्ने, आधुनिक कृषि औजार र प्रविधिको प्रयोग बढाउने, र पकेट क्षेत्र तोकेर व्यावसायिक खेती (हर्बल, चिया, कफी, फलफूल) लाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। किसानका लागि सुलभ कर्जा, बिमा र बजारको सुनिश्चितता सरकारले गर्नुपर्छ।
-जलविद्युत र नवीकरणीय ऊर्जाको अधिकतम उपयोग
नेपालसँग प्रचुर जलस्रोत छ। जलविद्युतको विकासले देशभित्र सस्तो ऊर्जा उपलब्ध गराएर औद्योगिक लागत घटाउन सक्छ। बढी भएको बिजुली भारत र बंगलादेश जस्ता छिमेकी मुलुकमा निर्यात गरेर ठूलो व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ। हरित ऊर्जाको विकासले कार्बन व्यापारबाट पनि नेपालले लाभ लिन सक्छ।
-पर्यटन क्षेत्रको विविधीकरण र प्रवर्द्धन
नेपाल विश्वकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने क्षमता राख्छ। केवल पर्वतारोहण र पदयात्रामा मात्र सीमित नभई धार्मिक, सांस्कृतिक, साहसिक र पर्या-पर्यटनको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। नयाँ पर्यटकीय स्थलहरूको खोजी, सुरक्षित यातायात र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सेवा सुविधा विस्तार गरेर वर्षेनी लाखौँ गुणस्तरीय पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ।
-शिक्षामा सुधार र देशभित्रै रोजगारी सिर्जना
वर्तमान शिक्षा प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा परिमार्जन गरी प्राविधिक, व्यावसायिक र उद्यमशीलता जगाउने खालको बनाउनुपर्छ। देशभित्रै स्टार्टअप र साना तथा मझौला उद्योगलाई कर छुट र सस्तो ब्याजदरमा ऋण दिएर युवाहरूलाई स्वरोजगार बन्न प्रेरित गर्नुपर्छ। देशभित्रै काम गर्ने वातावरण बनेमा मात्रै प्रतिभावान युवाहरूको पलायन रोक्न सकिन्छ।
-गुणस्तरीय पूर्वाधार निर्माण र बाह्य लगानी आकर्षण
सडक, रेलमार्ग, सुरुङमार्ग र विमानस्थल जस्ता रणनीतिक पूर्वाधारहरूको द्रुत विकास गरिनुपर्छ। राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू समयमै सम्पन्न गर्न कडा अनुगमन संयन्त्र बनाउनुपर्छ। विदेशी लगानी भित्र्याउनका लागि लगानीमैत्री कानुन, झन्झटिलो प्रशासनिक प्रक्रियाको अन्त्य र शान्ति सुरक्षाको ग्यारेन्टी गरिनुपर्छ।

नेपाल विकसित नहुनुमा कुनै एउटा मात्र पक्ष दोषी छैन, बरु वर्षौँदेखिको गलत राजनीतिक संस्कार, नीतिगत कमजोरी र दूरदर्शिताको अभाव मुख्य जिम्मेवार छन्। तर, केही पनि नभएको भन्ने भाष्य पनि उचित होइन। राजनैतिक परिवर्तन, विकास निर्माण पनि भएका छन् , तर जति हुन सक्थ्यो, त्यति हुन सकेन । विगतका गल्तीहरूबाट सिक्दै अघि बढ्ने हो भने नेपालको रूपान्तरण असम्भव छैन।
नेपालसँग भएको प्राकृतिक सम्पदा र युवा ऊर्जालाई सही दिशा दिने हो भने आगामी केही दशकभित्रै नेपाल एक समुन्नत राष्ट्र बन्न सक्छ। यसका लागि नेतृत्व वर्गमा दह्रो राजनीतिक इच्छाशक्ति, कर्मचारीतन्त्रमा इमानदारिता र आम नागरिकमा सकारात्मक एवं श्रमप्रतिको सम्मान हुनु जरुरी छ। ‘सम्बृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को राष्ट्रिय आकांक्षालाई साकार पार्न अब कुरा भन्दा पनि परिणाममुखी काममा महत्व दिनुपर्छ।