श्रीराम ज्ञवाली
काठमाडौंदेखी नारायणगढ सम्मको यात्रा सधैँ एउटा चुनौतीपूर्ण अनुभव रहँदै आएको छ। तर, हालै रसुवा र भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी तथा त्यसको प्रभावस्वरूप यो मुख्य राजमार्ग क्षेत्रमा देखिएको विभिषिकापछि गरिएको यात्रा केवल एक यात्रा मात्र रहेन। यो त प्रकृतिको ताण्डव, मानवीय लाचारी र राज्यको कमजोर तयारीको जीवित दस्तावेज जस्तो देखियो। सडकका दायाँबायाँ छरिएका भग्नावशेष, पहिरोले बगाएका बस्तीका अवशेष र त्रिशूलीको उर्लँदो धमिलो पानीले मनमा गहिरो पीडा मात्र दिएन, बरु हाम्रो विकास मोडल र भविष्यमाथि अनगिन्ती प्रश्नहरू पनि उब्जाइदियो।
यात्राको सुरुवात र आँखाअगाडिको पीडादायी दृश्य
गाडी अगाडि बढ्दै गर्दा त्रिशुली खण्ड सुरु हुनासाथ प्रकृतिको वितण्डाको रूप देखिन थाल्छ। भोटेकोशी र रसुवा क्षेत्रमा आएको भीषण बाढीको धक्का यहाँसम्म महसुस हुन्थ्यो। ठाउँ-ठाउँमा पहाडहरू खसेर सडकको नामनिसान मेटिएको छ। नदी किनारमा रहेका ससाना होटल, पसल र मानिसका बस्ने आश्रयहरू बालुवा र ढुङ्गाको थुप्रोमुनि पुरिएका छन्।
सडकमा यात्रा गरिरहँदा आँखा एकातिर भत्किएका संरचनामा पुग्छन् भने अर्कोतिर ती मानिसहरूमा, जसले आफ्नो जीवनभरको कमाइ एकै रातमा गुमाए। एउटा सामान्य मजदुर, जसले राजमार्गको छेउमा सानो चिया पसल थापेर परिवार पाल्दै आएको थियो, आज ऊ त्यही भत्किएको भग्नावशेषमा उभिएर टोलाइरहेको देखिन्छ। बाढीले घरबास उठाएका परिवारहरू पालमुनि ओत लागेर बसेका छन्। बालबालिकाहरूको आँखामा भय र अन्योल प्रस्ट देखिन्छ। यो दृश्य देख्दा छाती चस्स हुन्छ र मनमा एउटा गहिरो पीडाबोध हुन्छ “के हामी वास्तवमै सुरक्षित छौँ त?”
मनमा उठेका गम्भीर प्रश्नहरू
यो क्षतविक्षत यात्रा केवल आँसु र पीडामा मात्र सीमित रहेन, यसले मनभित्र आक्रोश र प्रश्नहरूको आँधी नै सिर्जना गरिदियो। यात्राभरि मेरो मनमा निम्न प्रश्नहरू निरन्तर खेलिरहे:
-कस्तो विकास, कसका लागि विकास?
हामीले वर्षौंदेखि सडक फराकिलो बनाउने नाममा पहाडहरू जथाभाभी खन्यौँ। “डोजरे विकास” को संस्कृतिले गर्दा पर्यावरणको सन्तुलन पूर्ण रूपमा बिग्रिएको छ। कमजोर भूबनोट भएको ठाउँमा भूगर्भविद्हरूको सल्लाह नै नलिई ब्लास्टिङ गर्ने र पहाड काट्ने काम भयो। जसको परिणाम आज सर्वसाधारणले आफ्नो ज्यान र सम्पत्ति गुमाएर चुकाउनुपरेको छ। यो कस्तो विकास हो, जसले मानिसलाई सुरक्षित राख्नुको साटो झन् बढी जोखिममा धकेल्छ?
-पूर्वानुमान र पूर्वतयारी खै?
जल तथा मौसम विज्ञान विभागले बाढी र भारी वर्षाको चेतावनी दिइरहँदा पनि हाम्रो राज्य संयन्त्र किन सधैँ कानमा तेल हालेर बस्छ? भोटेकोशी र रसुवामा बाढी आउँदै गर्दा तल्लो तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न किन ढिलाइ गरियो? राजमार्गमा गुडिरहेका सवारी साधनहरूलाई सुरक्षित ठाउँमा रोक्ने संयन्त्र किन बनेन?
-इन्जिनियरिङ र गुणस्तरमाथि प्रश्न
करोडौँ-अर्बौँको बजेट खर्चेर बनाइएका पक्की पुल र सडकहरू बाढीको एउटै धक्का पनि खप्न नसकेर तासको बुर्जाजस्तै किन ढल्छन्? के हाम्रा पूर्वाधारहरू केवल कागजमा मात्र बलिया हुन्? ठेक्कापट्टाको भ्रष्टाचार र गुणस्तरहीन सामग्रीको प्रयोगले गर्दा आज सिङ्गो देशको लाइफलाइन मानिने सडक नै मृत्युमार्गमा परिणत भएको छ।
-नागरिकको जीवनको मूल्य कति?
हरेक वर्ष बाढी र पहिरोमा परेर सयौँ नागरिकले ज्यान गुमाउँछन्। तर, राज्यको तर्फबाट केवल राहतको नाममा केही हजार रुपैयाँ र त्रिपाल बाँडेर कर्तव्य पूरा भएको मानिन्छ। के नेपाली नागरिकको जीवनको मूल्य यति सस्तो छ? दिगो पुनर्स्थापना र दीर्घकालीन सुरक्षाको योजना कहिले बन्छ?
समाधानका उपायहरू: अबको बाटो
विपत्ति आफैँमा एउटा पाठ पनि हो। यो क्षतविक्षत काठमाडौं-नारायणगढ सडकखण्डले हामीलाई पुरानो ढर्राबाट बाहिर निस्कन कडा चेतावनी दिएको छ। अब पनि हामी चेतेनौँ भने भविष्य झन् भयावह हुने निश्चित छ। यस समस्याको दीर्घकालीन र दिगो समाधानका लागि निम्नलिखित कदमहरू चाल्नु अनिवार्य छ।
पर्यावरणमैत्री र वैज्ञानिक पूर्वाधार निर्माण:
अबका दिनमा सडक वा अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा भूगर्भविद् र वातावरणविद्हरूको विस्तृत अध्ययनपछि मात्र काम सुरु गरिनुपर्छ। डोजरको जथाभाभी प्रयोग रोकेर “हरियो इन्जिनियरिङ”को अवधारणा अपनाउनुपर्छ। पहाड काटिएका ठाउँहरूमा तत्काल बायो-इन्जिनियरिङ (बोटबिरुवा रोप्ने र माटो अड्याउने प्रविधि) लागू गर्नुपर्छ।
सडक र पुलहरूको गुणस्तरमा कडाइ:
पूर्वाधार निर्माणमा हुने भ्रष्टाचारलाई पूर्ण रूपमा रोक्नुपर्छ। बाढी र भूकम्प प्रतिरोधात्मक प्रविधिको प्रयोग गरेर मात्र नदीमाथि पुलहरू निर्माण गरिनुपर्छ। ठेकेदार र इन्जिनियरहरूलाई निर्माण कार्यको गुणस्तरप्रति पूर्ण रूपमा जबाफदेही बनाउने कडा कानुन कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्छ।
चुस्त पूर्वसूचना र आपत्कालीन उद्धार प्रणाली:
मौसम पूर्वानुमानलाई अझ बढी प्रविधिमैत्री र स्थानीय तहसम्म पुऱ्याउने संयन्त्र बनाइनुपर्छ। बाढी वा पहिरोको जोखिम हुनासाथ राजमार्गमा गुड्ने गाडीहरूलाई सुरक्षित स्टेशनहरूमा रोक्ने र नागरिकलाई तत्काल सुरक्षित स्थानमा सार्ने “अर्ली वार्निङ सिस्टम” लाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। राजमार्गका विभिन्न ठाउँमा चौबीसै घण्टा तयारी अवस्थामा रहने गरी आधुनिक उद्धार टोली र उपकरणहरू परिचालन गरिनुपर्छ।
नदी नियन्त्रण र तटबन्धको उचित व्यवस्थापन:
भोटेकोशी, त्रिशूलीजस्ता बढी बहाव भएका नदीहरूको जलाधार क्षेत्रको संरक्षण गर्नुपर्छ। नदीको प्राकृतिक बहावलाई नथुनीकन वैज्ञानिक रूपमा तटबन्धहरू निर्माण गरिनुपर्छ। नदी किनारका अति जोखिमयुक्त बस्तीहरूलाई पहिचान गरी उनीहरूलाई स्थायी र सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गरिनुपर्छ।
वैकल्पिक राजमार्गहरूको विकास:
राजधानी जोड्ने एउटै मात्र मुख्य सडकमा सिङ्गो देश निर्भर हुनु निकै जोखिमपूर्ण छ। त्यसैले, काठमाडौँ जोड्ने अन्य वैकल्पिक मार्गहरू (जस्तै द्रुतमार्ग, कान्ति लोकपथ, र अन्य लिङ्क रोडहरू) लाई द्रुत गतिमा निर्माण गरी सधैँ चालू अवस्थामा राख्नुपर्छ ताकि एउटा मार्ग बन्द हुँदा पनि देश ठप्प नहोस्।
काठमाडौंदेखि नारायणगढसम्मको यो यात्रा केवल दूरी पार गर्नु मात्र थिएन, यो त प्रकृतिको कठोर यथार्थसँगको साक्षत्कर थियो। बाढीले भत्काएका सडक र रोइरहेका बस्तीहरूले हाम्रो विकासको खोक्रोपनलाई उदाङ्गो पारिदिएका छन्। प्रकृतिसँग पौँठेजोरी खेलेर होइन, प्रकृतिसँग एकाकार भएर मात्र दिगो विकास सम्भव छ।
अब कुरा गर्ने र समय विताउने नभई सरकार, नागरिक समाज र विज्ञहरू मिलेर यो राष्ट्रिय संकटको समाधान खोज्नुपर्छ। भत्किएका सडकहरू त फेरि बन्लान्, तर गुमेका निर्दोष ज्यानहरू र नागरिकको राज्यप्रतिको भरोसा फेरि फर्कन सक्दैन। यो क्षतविक्षत अवस्थाले दिएको पीडा र प्रश्नहरूलाई शक्तिमा बदलेर एउटा सुरक्षित, बलियो र समृद्ध नेपाल निर्माणको दिशामा अघि बढ्नु नै आजको मुख्य आवश्यकता हो।
