राजनीतिको मान्यता विभाजन नभई एकता

श्रीराम ज्ञवाली
राजनीति समाजलाई व्यवस्थित गर्ने, नीतिहरू निर्माण गर्ने र नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्ने एक पवित्र माध्यम हो। ग्रीक दर्शनशास्त्री एरिस्टोटलले मानिसलाई ‘राजनीतिक प्राणी’ भनेका छन्, जसको अर्थ समाजमा बस्ने हरेक व्यक्तिको जीवन कुनै न कुनै रूपमा राजनीतिसँग जोडिएको हुन्छ। आदर्श रूपमा, राजनीतिले समाजका विभिन्न वर्ग, जातजाति, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउनुपर्छ र उनीहरूको साझा हितका लागि काम गर्नुपर्छ।
तर, वर्तमान विश्व र विशेष गरी विकासोन्मुख मुलुकहरूको राजनीतिक परिदृश्यलाई हेर्दा राजनीति एकताको सूत्र बन्नुको साटो विभाजनको औजार बनिरहेको देखिन्छ। समाजलाई बलियो र समृद्ध बनाउन राजनीतिले विभाजन होइन, एकता कायम गर्नुपर्छ।
विभाजनकारी राजनीतिको वर्तमान अवस्था र असर
आजको राजनीतिमा विचार, सिद्धान्त र एजेन्डाको प्रतिस्पर्धा भन्दा पनि भावनाको ऊद्वेलन, सस्तो लोकप्रियता (पपुलिजम) र ‘हामी र उनीहरू’ भन्ने भाष्य हावी हुँदै गएको छ। राजनीतिक दलहरूले आफ्नो चुनावी स्वार्थ र सत्ता प्राप्तिका लागि समाजमा विद्यमान साना-तिना मतभेदहरूलाई ठूलो बनाएर प्रस्तुत गर्ने गरेका छन्। जात, धर्म, क्षेत्र र भाषा जस्ता संवेदनशील विषयहरूलाई राजनीतिक हतियार बनाउँदा समाज भित्रभित्रै खोक्रो बन्दै गएको छ।
विभाजनकारी राजनीतिले निम्त्याउने प्रमुख असरहरू यस प्रकार छन्:
सामाजिक सद्भावको ह्रास: वर्षौंदेखि मिलेर बसेका समुदायहरूबीच शंका र अविश्वासको वातावरण सिर्जना हुन्छ।
विकासमा अवरोध: जब राजनीति केवल सत्ताको खिंचातानी र एकअर्कालाई निषेध गर्नमा केन्द्रित हुन्छ, तब राष्ट्रिय गौरवका आयोजना, आर्थिक नीति र जनताका आधारभूत आवश्यकता (शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी) ओझेलमा पर्छन्।
संस्थागत अस्थिरता: लोकतान्त्रिक संस्थाहरू, जस्तै न्यायपालिका, सुरक्षा निकाय र प्रशासनिक संयन्त्रहरू राजनीतिकरणको सिकार हुन्छन्, जसले गर्दा जनताको राज्यमाथिको भरोसा टुट्छ।
एकताका लागि राजनीतिका अपरिहार्य तत्वहरू
राजनीतिले विभाजन होइन, एकता कायम गर्नका लागि आफ्नो चरित्र र शैलीमा व्यापक सुधार गर्नुपर्छ। राष्ट्रिय एकताको जग बसाल्न राजनीतिमा निम्न तत्वहरू अपरिहार्य हुन्छन्:

सहकार्य र संवादको संस्कृति:
लोकतन्त्रमा मतभेद हुनु स्वाभाविक हो, तर मतभेदलाई शत्रुतामा परिणत गर्नु हुँदैन। राजनीतिक दलहरूबीच राष्ट्रिय मुद्दाहरूमा न्यूनतम सहमति र संवाद हुन जरुरी छ। सत्ता पक्ष र प्रतिपक्ष दुवैले देशको बृहत्तर हितका लागि एक ठाउँमा उभिने संस्कार सिकाउनुपर्छ।

समावेशी र समतामूलक नीति:
समाजका पछाडि पारिएका वर्ग, लिंग, जाति र क्षेत्रका मानिसहरूलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउनु राजनीतिको दायित्व हो। जबसम्म सबै नागरिकले राज्य मेरो पनि हो र यसले मेरो संरक्षण गर्छ भन्ने अनुभूति गर्दैनन्, तबसम्म वास्तविक एकता सम्भव छैन। त्यसैले राजनीतिले विभेद अन्त्य गर्ने र अवसरहरूको समान वितरण गर्ने नीति लिनुपर्छ।
-विधिको शासन र सुशासन:
कानुनको नजरमा सबै बराबर हुनुपर्छ। राजनीतिक पहुँचका आधारमा न्याय र अवसर पाइने परिपाटीले समाजमा आक्रोश र विभाजन ल्याउँछ। राजनीतिले विधिको शासनलाई अक्षरसः पालना गर्दै भ्रष्टाचारीलाई दण्ड र इमानदारलाई प्रोत्साहन गर्ने सुशासनयुक्त वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
नेपाली सन्दर्भमा राजनीतिक एकताको आवश्यकता
नेपाल एक बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता बोकेको विविधतापूर्ण मुलुक हो। हाम्रो भूगोल र संस्कृति जति विविधतापूर्ण छ, हाम्रो एकता त्यति नै बलियो हुनुपर्छ। विगतमा नेपालले ठूला-ठूला राजनीतिक परिवर्तनहरू (जस्तै २००७ सालको क्रान्ति, २०४६ सालको जनआन्दोलन, र २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन) राजनीतिक दलहरू र जनताको अभूतपूर्व एकताकै बलमा हासिल गरेको हो।
तर, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भइसकेपछि पनि राजनीतिक दलहरू सत्ता केन्द्रित खेलमा बढी अल्झिएको देखिन्छ। संक्रमणकालको अन्त्य भई आर्थिक समृद्धिको दिशामा अघि बढ्नुपर्ने बेलामा राजनीतिक अस्थिरता र साम्प्रदायिक भावना भड्काउने प्रयासहरू हुनु चिन्ताजनक छ। नेपाल जस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशका लागि आन्तरिक एकता झनै महत्वपूर्ण छ। बाह्य चुनौतीहरूको सामना गर्न र देशको सार्वभौमिकता जोगाउन राजनीतिक नेतृत्वले संकीर्ण दलीय स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय एकताको प्रदर्शन गर्नैपर्छ।
नेतृत्वको भूमिका र नागरिक चेतना
राजनीतिलाई एकताको मार्गमा डोर्‍याउन राजनीतिक नेतृत्व र आम नागरिक दुवैको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेतृत्वको दायित्व: राजनीतिक नेताहरू समाजका पथप्रदर्शक हुन्। उनीहरूको बोली, व्यवहार र निर्णयले समाजको मनोविज्ञान तय गर्छ। नेताहरूले उत्तेजक र विभाजनकारी अभिव्यक्ति दिन बन्द गर्नुपर्छ। दूरदर्शी नेताले समाजलाई भत्काउने होइन, जोड्ने काम गर्छन्। उनीहरूले साझा राष्ट्रिय पहिचान र साझा भविष्यको सपना बाँड्न सक्नुपर्छ।
नागरिक चेतना: नागरिकहरू केवल राजनीतिक दलका अन्धभक्त कार्यकर्ता हुनु हुँदैन। राजनीतिले समाजलाई बाँड्न खोज्दा नागरिकहरू सजग हुनुपर्छ। सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक मञ्चहरूमा घृणा फैलाउने राजनीतिक प्रचारलाई तिरस्कार गर्दै सामाजिक सद्भाव र एकताको पक्षमा आवाज उठाउनु सचेत नागरिकको कर्तव्य हो।
राजनीति समाजलाई फुटाउने हतियार होइन, जुटाउने कला हो। इतिहास साक्षी छ, जुन देशका राजनीतिक दल र नागरिकहरू संकटको बेला एकताबद्ध भए, ती देशहरूले छोटो समयमै अभूतपूर्व विकास गरे। विभाजनले केवल विनाश र पश्चगमन निम्त्याउँछ भने एकताले प्रगति र शान्ति सुनिश्चित गर्छ।
आजको आवश्यकता भनेको राजनीतिलाई फोहोरी खेलबाट उठाएर सेवा र एकताको माध्यम बनाउनु हो। विविधतालाई सम्पत्ति र एकतालाई शक्तिको रूपमा स्वीकार गर्दै राजनीतिक दलहरूले समृद्ध राष्ट्र निर्माणको साझा यात्रा सुरु गर्नुपर्छ। राजनीतिले विभाजनका रेखाहरू कोर्न छाडेर एकताको बलियो पुल निर्माण गरेमा मात्र देशले दिगो शान्ति र समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सक्छ।