चाडपर्वको महत्व र विकृति

श्रीराम ज्ञवाली
चाडपर्वहरू मानव समाजका सांस्कृतिक, धार्मिक,
ऐतिहासिक र सामाजिक धरोहर हुन्। नेपाल जस्तो बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देशमा चाडपर्वहरूले राष्ट्रिय एकता र सहिष्णुताको मेरुदण्डका रूपमा काम गरेका छन्। वर्षभरिको थकाइ, तनाव र व्यस्ततालाई बिर्सेर परिवार, आफन्त र साथीभाइसँग खुसी साटासाट गर्ने माध्यम नै चाडपर्व हुन्।
यद्यपि, समयको परिवर्तनसँगै हाम्रा मौलिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरूमा विभिन्न विकृति र विसङ्गतिहरू पनि भित्रिएका छन्। चाडपर्वको वास्तविक मर्म र ऐतिहासिक महत्व विस्तारै ओझेलमा पर्दै गएको छ र यसको ठाउँ तडकभडक तथा देखासिकीले लिन थालेको छ।

चाडपर्वको महत्व

हाम्रो समाजमा चाडपर्वहरूको बहुआयामिक महत्व रहेको छ।
जसमा, सांस्कृतिक र धार्मिक संरक्षण- चाडपर्वहरूले हाम्रा पुर्खाहरूले हस्तान्तरण गरेका संस्कार, संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राख्छन्। दशैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, ईद, क्रिसमस, साकेला जस्ता पर्वहरूले आ-आफ्नो समुदायको पहिचान र इतिहास बोकेका हुन्छन्। यस्ता पर्वहरू मनाउँदा नयाँ पुस्ताले आफ्नो संस्कृति र इतिहासबारे सिक्ने अवसर पाउँछन्।

सामाजिक एकता र भाइचारा- आधुनिक व्यस्त जीवनशैलीका कारण मानिसहरू एकअर्काबाट टाढिँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा चाडपर्वहरूले टाढा-टाढा रहेका परिवारका सदस्य, नातेदार र छरछिमेकीलाई एकै ठाउँमा ल्याउने काम गर्छन्। रिसराग र मनमुटाव बिर्सेर एकापसमा अंकमाल गर्ने, टीका-प्रसाद ग्रहण गर्ने र शुभकामना साटासाट गर्नाले सामाजिक सद्भाव र भाइचारा बलियो हुन्छ।

आर्थिक चलायमानता- चाडपर्वको समयमा बजारमा आर्थिक गतिविधि निकै तीव्र हुन्छ। नयाँ कपडा, खाद्यान्न, उपहार र यातायातका क्षेत्रमा ठूलो कारोबार हुन्छ। यसले साना व्यवसायीदेखि ठूला उद्योगीसम्म र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउन ठूलो मद्दत पुर्‍याउँछ। ग्रामीण उत्पादनहरूले बजार पाउने समय पनि यही हो।

मानसिक पुनर्ताजगी र मनोरञ्जन- दैनिक कामको तनाव, मानसिक थकान र एकनासको जीवनशैलीबाट मुक्ति पाउन चाडपर्वले ‘ब्रेक’ को काम गर्छन्। मीठो खाने, राम्रो लगाउने र रमाइलो गर्नाले मानिसमा सकारात्मक ऊर्जा र उत्साह थपिन्छ, जसले कार्यक्षमतामा वृद्धि गर्छ।

चाडपर्वमा भित्रिएका विकृति र विसङ्गतिहरू

जति-जति समय आधुनिकतातर्फ ढल्किँदै गएको छ, त्यति नै हाम्रा चाडपर्वहरूमा विकृतिहरू पनि थपिँदै गएका छन्। आजभोलि चाडपर्वहरू आफ्नो मौलिक स्वरूप गुमाएर प्रदर्शन र तडकभडकको माध्यम बन्न थालेका छन्। मुख्य विकृतिहरू यस प्रकार छन्।

तडकभडक र देखासिकी: अचेल चाडपर्व श्रद्धा र भक्तिको भन्दा पनि धन र सम्पत्तिको प्रदर्शन गर्ने माध्यम बनेका छन्। छिमेकी वा आफन्तले भन्दा महँगो कपडा लगाउने, महँगा सामान किन्ने र फजुल खर्च गर्ने होडबाजी बढेको छ। यसले गर्दा न्यून आर्थिक अवस्था भएका परिवारहरूमा ठूलो मानसिक र आर्थिक तनाव थपिने गरेको छ।

अत्यधिक फजुलखर्च र ऋणको बोझ: “दशैँ आयो खाऊँला पिऊँला, कहाँ पाउँला ऋण लिऊँला” भन्ने उखानलाई चरितार्थ गर्दै धेरै मानिसहरू आफ्नो गच्छेभन्दा बाहिर गएर खर्च गर्छन्। चाडपर्व मनाउनकै लागि ऋण लिने र वर्षभरि त्यो ऋण तिर्न धौ-धौ पर्ने अवस्थाले कतिपयको घरबार नै बिग्रिने गरेको छ।
-जुवातास र सट्टेबाजी: तिहार र दशैँजस्ता पर्वहरूमा मनोरञ्जनका नाममा ठूलो रकमको जुवातास खेल्ने कुप्रथा बढेको छ। घरखेत नै बाजी राखेर जुवा खेल्ने र उठिबास हुने घटनाहरू हरेक वर्ष सुनिन्छन्। यसले सामाजिक अपराध र पारिवारिक कलहलाई बढावा दिइरहेको छ।
-मद्यपान र धूम्रपानको फेसन: चाडपर्व भन्नेबित्तिकै मदिरा र मासुको भोज हुनैपर्छ भन्ने गलत मानसिकता समाजमा विकास भएको छ। चाडबाडका बेला अत्यधिक मद्यपान गरेर झैझगडा गर्ने, घरेलु हिंसा गर्ने र मादक पदार्थ सेवन (मापसे) गरेर सवारी साधन चलाउँदा भयानक सडक दुर्घटनाहरू हुने गरेका छन्।
-भड्किलो र आधुनिक फेसनको प्रभाव: सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने परम्परागत पहिरनको सट्टा पश्चिमा संस्कृति र भड्किला कपडाहरूको प्रयोग बढ्दो छ। चाडपर्वको मौलिक गीत, लोकदोहोरी र परम्परागत संगीतको ठाउँमा कानै फुट्ने गरी डिजे बजाएर अश्लील गीतमा नाच्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

खानपानमा अस्वस्थता: चाडपर्वमा स्वास्थ्यको ख्याल नगरी अत्यधिक चिल्लो, पिरो, र रासायनिक रङ मिसाइएका अस्वस्थकर खानेकुरा र मिठाईहरू खाने गरिन्छ। यसले गर्दा चाडपर्व लगत्तै मानिसहरू बिरामी पर्ने र अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने अवस्था आउँछ।

विकृति सुधारका उपायहरू

हाम्रा अमूल्य चाडपर्वहरूलाई विकृतिमुक्त बनाई भावी पुस्ताका लागि जोगाइराख्नु हामी सबैको दायित्व हो। यसका लागि निम्न कदमहरू चाल्न आवश्यक छ:
-सचेतना अभिवृद्धि: चाडपर्वको वास्तविक अर्थ तडकभडक होइन, बरु आत्मिक खुसी र सामाजिक सद्भाव हो भन्ने कुराको चेतना समाजमा फैलाउनुपर्छ।
-कानुनी कडाइ: चाडबाडका बेला जुवातास खेल्ने, अवैध रूपमा मदिरा बिक्री-वितरण गर्ने र मापसे गरेर सवारी चलाउनेहरूलाई प्रशासनले कडाभन्दा कडा कारबाही गर्नुपर्छ।
-मितव्ययिता अपनाउने: आफ्नो आर्थिक हैसियत अनुसार मात्र खर्च गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। देखासिकी र प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ।
-मौलिकताको प्रवर्द्धन: आधुनिक डिजे र भड्किला गीतको सट्टा परम्परागत लोकबाजा, पिङ खेल्ने संस्कृति र रैथाने कला-संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

चाडपर्वहरू हाम्रा गौरव हुन् र यिनले हाम्रो पहिचान संसारभर फैलाएका छन्। चाडपर्व मनाउनुको अर्थ तडकभडक गर्नु वा ऋणमा डुब्नु होइन, बरु आपसी प्रेम, आदर र खुसी साटासाट गर्नु हो। त्यसैले, समयमै चाडपर्वमा भित्रिएका फजुलखर्च, जुवातास र मद्यपान जस्ता विकृतिहरूलाई त्यागेर यसको परम्परागत र सांस्कृतिक गरिमालाई बचाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो । ‘घाँटी हेरी हाड निल्नु’ भनेझैँ आफ्नो क्षमता अनुसार मात्र चाडपर्व मनाउने गरौँ।