जलवायु परिवर्तनको असर र समाधान

श्रीराम ज्ञवाली
जलवायु परिवर्तन वर्तमान विश्वको सबैभन्दा ठूलो र गम्भीर चुनौती हो, जसले मानव सभ्यता, प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणाली र पृथ्वीको समग्र भविष्यलाई नै संकटमा पारेको छ। पछिल्ला केही दशकहरूमा मानव सिर्जित गतिविधिहरूका कारण पृथ्वीको वायुमण्डलको औसत तापक्रम तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यस तापमान वृद्धिका कारण मौसमको चक्र, वर्षाको ढाँचा र प्राकृतिक प्रणालीमा अनपेक्षित परिवर्तनहरू आइरहेका छन्। नेपाल जस्तो भौगोलिक रूपमा संवेदनशील र विकासोन्मुख देशका लागि जलवायु परिवर्तनको असर झन् बढी घातक र चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।

पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्राकृतिक रूपमा पाइने हरितगृह ग्यासहरू (जस्तै कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइड आदि) ले सूर्यको तापलाई संकलन गरेर पृथ्वीलाई जीवहरू बस्न योग्य तातो बनाउँछन्। यस प्रक्रियालाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ। तर, औद्योगिक क्रान्ति यता मानव जातिले गरेका अविवेकी र प्रकृतिविरोधी क्रियाकलापका कारण वायुमण्डलमा यी ग्यासहरूको मात्रा अत्यधिक बढेको छ।
जलवायु परिवर्तनका प्रमुख कारणहरूलाई नियाल्दा
जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग: कोइला, पेट्रोलियम पदार्थ र प्राकृतिक ग्यासको अत्यधिक दहनबाट ठूलो मात्रामा कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन भइरहेको छ।
वनविनाश र भूउपयोगमा परिवर्तन: शहरीकरण, कृषिको विस्तार र काठ दाउराका लागि तीव्र रूपमा भइरहेको वनविनाशले गर्दा पृथ्वीको कार्बन सोस्ने क्षमता घटेको छ।
औद्योगिकीकरण र फोहोर मैला: रासायनिक मलको प्रयोग, प्लास्टिकजन्य वस्तुहरूको उत्पादन र फोहोर व्यवस्थापनको उचित प्रविधि नहुँदा मिथेन र अन्य विषाक्त ग्यासहरू वायुमण्डलमा थपिइरहेका छन्।
जलवायु परिवर्तनका बहुआयामिक असरहरू देखा पर्दै आएका छन्। जलवायु परिवर्तनले कुनै एउटा क्षेत्र वा देशलाई मात्र नभई समग्र विश्वको जैविक, आर्थिक र सामाजिक प्रणालीलाई नै तहसनहस बनाउँदै लगेको छ।
हिमाल र जलस्रोतमा गम्भीर संकट तापक्रम वृद्धिका कारण हिमाली क्षेत्रका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। हिमरेखा माथि सर्दै गएको छ र हिमालहरू काला चट्टानमा परिणत हुन थालेका छन्। यसले गर्दा नयाँ हिमतालहरू बन्ने र पुराना हिमतालहरू भरिएर फुट्ने जोखिम अत्यधिक बढेको छ। हिमाल पग्लिँदा सुरुका वर्षहरूमा नदीहरूमा पानीको बहाव बढे पनि दीर्घकालमा जलस्रोतका मुहानहरू सुक्नेछन्, जसले गर्दा अर्बौं मानिस पिउने पानी र जलविद्युत् संकटको चपेटामा पर्ने निश्चित छ।
नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा जलवायु परिवर्तनले कृषि क्षेत्रमा व्यापक नकारात्मक प्रभाव पारेको छ। वर्षाको समय र ढाँचा बदलिएको छ। कहिले लामो समयसम्म खडेरी पर्ने त कहिले छोटो समयमै अत्यधिक वर्षा (अतिवृष्टि) भई बाढी र पहिरोले बालीनाली नष्ट गर्ने गरेको छ। बेमौसमी वर्षाका कारण किसानले भित्र्याउने बेलाको धान बाली नष्ट भएका धेरै उदाहरणहरू छन्। यसबाहेक, तापक्रम वृद्धिसँगै बालीनालीमा नयाँ-नया रोग र कीराहरूको प्रकोप बढेको छ, जसले गर्दा उत्पादन घट्न गई खाद्य सुरक्षामा ठूलो चुनौती थपिएको छ
बाढी, पहिरो, खडेरी, शीतलहर र डढेलो जस्ता प्राकृतिक विपद्हरूको संख्या र तीव्रतामा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ। हिमाली क्षेत्रमा अचानक आउने भीषण बाढी (जस्तै मेलम्ची र मुस्ताङको बाढी) र पहाडी भेगमा बस्ती नै बगाउने गरी जाने पहिरो जलवायु परिवर्तनकै उपज हुन्। गर्मी याममा वनजङ्गलमा लाग्ने डढेलोका कारण ठूलो मात्रामा जैविक विविधताको विनाश हुनुका साथै वायु प्रदूषण बढेर जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर परिरहेको छ।
जङ्गली जनावर र वनस्पतिहरू निश्चित पर्यावरण र तापक्रममा मात्र फस्टाउन सक्छन्। तर, तीव्र रूपमा भइरहेको मौसम परिवर्तनका कारण धैरे प्रजातिका वन्यजन्तु र जडीबुटीहरू लोप हुने संघारमा पुगेका छन्। जनावरहरूको प्राकृतिक वासस्थान संकटमा परेको छ, जसले गर्दा उनीहरू आहारा र बासको खोजीमा मानव बस्तीमा पस्न थालेका छन् र मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व बढिरहेको छ।
पहिले तराई र गर्मी क्षेत्रमा मात्र देखिने लामखुट्टेजन्य रोगहरू (जस्तै डेङ्गु, मलेरिया र चिकुनगुनिया) अचेल उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा समेत महामारीका रूपमा फैलिन थालेका छन्। खानेपानीका मुहानहरू प्रदुषित वा सुक्खा हुँदा जलजन्य रोगहरूको प्रकोप बढेको छ। प्राकृतिक विपद्का कारण मानिसहरू आफ्नो थातथलो छोडेर बसाइँ सर्न बाध्य भएका छन्, जसलाई ‘जलवायु शरणार्थी’ वा जलवायु विस्थापन भनिन्छ।
नेपालमा र गरिएका प्रयासहरू
नेपाल विश्वमै सबैभन्दा कम हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्ने (कुल विश्वव्यापी उत्सर्जनको ०.०५% भन्दा कम) देशहरूमध्ये एक हो। तर, भौगोलिक संवेदनशीलताका कारण जलवायु परिवर्तनको जोखिमको सूचीमा नेपाल अग्रणी स्थानमा पर्छ। यस चुनौतीसँग लड्नका लागि नेपालले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विभिन्न प्रयासहरू गर्दै आएको छ:
नीतिगत व्यवस्थाहरू: नेपाल सरकारले ‘राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति, २०७६’ कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। यस नीतिले जलवायु अनुकूलन, न्यूनीकरण र हरित अर्थव्यवस्थाको विकासमा जोड दिएको छ।
स्थानीय अनुकूलन योजना : जलवायु परिवर्तनको असर तल्लो तहका समुदायमा बढी पर्ने हुनाले स्थानीय स्तरमै अनुकूलनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न स्थानीय अनुकूलन कार्ययोजना लागू गरिएको छ।
नवीकरणीय ऊर्जाको प्रवर्द्धन: पेट्रोलियम पदार्थको निर्भरता घटाउन जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिइएको छ। सरकारले सन् २०४५ सम्ममा खुद शून्य कार्बन उत्सर्जनको लक्ष्य राखेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा वकालत: संयुक्त राष्ट्रसंघको जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी सम्मेलन हरूमा नेपालले हिमाली देशहरूको समस्या र क्षतिपूर्तिको मुद्दालाई प्रखर रूपमा उठाउँदै आएको छ।
जलवायु परिवर्तन एक विश्वव्यापी समस्या भएकाले यसको समाधानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र स्थानीय सक्रियता दुवैको उत्तिकै आवश्यकता पर्दछ।
स्वच्छ र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग गर्नु पर्दछ। कोइला र पेट्रोलियम पदार्थको ठाउँमा जलविद्युत्, वायु ऊर्जा र सौर्य ऊर्जा जस्ता हरित ऊर्जाको प्रयोगलाई व्यापक बनाउनुपर्छ।
वृक्षारोपण र वन संरक्षण गर्नु पर्दछ।वनजङ्गलको संरक्षण गर्ने, खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्ने र वैज्ञानिक वन व्यवस्थापन लागू गरी कार्बन सञ्चितीकरण क्षमता बढाउनुपर्छ।
जलवायु अनुकूलित प्रविधिको विकास गर्नु पर्छ।कृषि क्षेत्रमा सुख्खा र अत्यधिक वर्षा सहन सक्ने उन्नत जातका बीउबिजनको विकास गर्ने तथा थोपा सिँचाइ जस्ता प्रविधि अपनाउनुपर्छ।
विपद् पूर्वसूचना प्रणालीलाई महत्व दिनु पर्छ।बाढी र पहिरोको जोखिम रहेका क्षेत्रहरूमा आधुनिक पूर्वसूचना प्रणाली जडान गरेर धनजनको क्षतिलाई निकै कम गर्न सकिन्छ।
विश्वका धनी र औद्योगिक राष्ट्रहरूले उत्सर्जन गरेको कार्बनका कारण नेपाल जस्ता गरिब देशले भोगेको क्षतिको क्षतिपूर्ति र अनुकूलनका लागि प्राप्त हुने वैदेशिक अनुदानको पारदर्शी र प्रभावकारी उपयोग हुनुपर्छ।
जलवायु परिवर्तन केवल वातावरणीय समस्या मात्र नभएर यो मानव अस्तित्वको रक्षा र दिगो विकासको साझा चुनौती हो। हामीले आजैदेखि विलासी र प्रदुषणयुक्त जीवनशैलीलाई त्यागेर प्रकृतिमैत्री र पर्यावरणअनुकूल आचरण अपनाउन जरुरी छ।हरेक नागरिक, समाज र सरकारले समयमै कदम चाल्नुपर्छ। आजका पुस्ताले पृथ्वी र पर्यावरणको संरक्षणमा ठोस कार्य अपनाएनौं भने आउने पुस्ताले यसको अझ भयानक समस्या झेल्नुपर्नेछ । प्रकृति रहे मात्र प्रकृतिको मानव जाति रहन्छ भन्ने सत्यलाई सबैले आत्मसात गर्नुपर्छ।