विनासलाई कसरी विकास मान्ने !

श्रीराम ज्ञवाली

मानव सभ्यताको विकास आदिमानवको जंगली युगबाट सुरुवात भई क्रमिक रूपमा कृषि, धातुको प्रयोग, र आधुनिक वैज्ञानिक युगसम्म आइपुगेको छ।
यसको मुख्य आधार नदी किनारका उर्वर भूमि थिए, जहाँ मानवले स्थायी बसोबास, भाषा, लिपि र संगठित समाजको निर्माण गरे। मानव सभ्यताको विकासका प्रमुख चरणहरू यस प्रकार छन् ।
ढुंगे युग : मानिसहरू घुमन्ते जीवन बिताउँथे र ढुंगाका हतियार प्रयोग गर्थे, आगोको आविष्कार र भाषाको विकास यस युगका प्रमुख उपलब्धि हुन्।
कृषि क्रान्ति : मानिसले खेतीपाती र पशुपालन गर्न सिके। यसले घुमन्ते जीवनलाई स्थायी बसोबासमा परिणत गर्‍यो, जसले गर्दा गाउँ र सहरहरू बन्न थाले ।
प्राचीन सभ्यता : नाइल, सिन्धु, र मेसोपोटामिया जस्ता नदी किनारहरूमा पहिलो पटक व्यवस्थित सभ्यता (जस्तै: मिश्रको सभ्यता, सिन्धुघाँटीको सभ्यता) को विकास भयो। यसै समयमा लेखन प्रणाली र कानुनको विकास भयो।
औद्योगिक क्रान्ति : वाफको इन्जिन र मेसिनहरूको आविष्कारले उत्पादन प्रणालीमा आमूल परिवर्तन ल्यायो। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सहरी र औद्योगिक अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्‍यो।
आधुनिक तथा सूचना युग: विज्ञान र प्रविधिको विकास (विशेषगरी कम्प्युटर र इन्टरनेट) सँगै विश्व एक साँघुरो गाउँमा परिणत भएको छ।

हामी अहिले आधुनिक युगमा छौं।
यो युग सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको युग हो। कम्प्युटर, इन्टरनेट, र स्मार्टफोनको विकासले भौगोलिक दूरी मेटाउँदै विश्वलाई एउटै गाउँमा परिणत गरेको छ।
यस युगमा सूचनाको सङ्ग्रह, सम्पादन र सम्प्रेषण विद्युतीय माध्यमबाट तीव्र गतिमा गरिन्छ।
यसका प्रमुख विशेषता र प्रभावहरू यस प्रकार छन्:
सञ्चारमा क्रान्ति: इमेल, भिडियो कल, र सामाजिक सञ्जालले विश्वभर सेकेन्डमै कुराकानी र सूचना आदान-प्रदान सम्भव बनाएका छन्।
दक्षता र सरलता: सरकारी तथा गैरसरकारी सेवाहरू (जस्तै: बैंकिङ, शिक्षा, स्वास्थ्य) अनलाइनमार्फत घरैबाट पहुँचयोग्य भएका छन्।
ज्ञानमा आधारित समाज: अनलाइन डिजिटल पुस्तकालय, सर्च इन्जिन (जस्तै: गुगल), र मिडियाले ज्ञानमा सबैको पहुँच सहज बनाएका छन्।
डिजिटल अर्थतन्त्र: इ-कमर्स (अनलाइन व्यापार) र डिजिटल मुद्राले व्यापारिक कारोबारमा नयाँ आयाम थपेका छन्।चुनौतीहरू: साइबर सुरक्षाको जोखिम, गलत सूचना र डिजिटल डिभाइड (प्रविधिको पहुँचमा असमानता) यसका प्रमुख चुनौती हुन्।
आधुनिक कालले विज्ञान, प्रविधि र विश्वव्यापीकरणमा अभूतपूर्व विकास ल्याएको छ। तर, यससँगै समाजमा प्रविधिको अत्यधिक निर्भरता, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, वातावरणीय ह्रास, आर्थिक असमानता र साइबर अपराध जस्ता जटिल चुनौतीहरू पनि थपिएका छन्। आधुनिक युगले सामना गरिरहेका प्रमुख चुनौतीहरूलाई निम्न बुँदामा हेर्न सकिन्छ: साइबर अपराध र डेटा सुरक्षा: प्रविधिको विकाससँगै व्यक्तिगत गोपनीयताको सुरक्षा र डिजिटल ठगी (जस्तै: ह्याकिङ, अनलाइन फिसिङ) विश्वव्यापी समस्या बनेको छ।
वातावरणीय सङ्कट: तीव्र औद्योगीकरणका कारण जलवायु परिवर्तन, प्रदुषण र प्राकृतिक स्रोतसाधनको दोहनले पृथ्वीको अस्तित्वमै खतरा बढाएको छ।
मानसिक तनाव र एक्लोपन: भौतिक रूपमा विश्व जोडिए पनि मानिसहरू भावनात्मक रूपमा एक्लिँदै गएका छन्। सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानसिक स्वास्थ्य र एकाग्रतामा नकारात्मक असर पारेको छ।
गलत सूचना : सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले सत्य र भ्रम छुट्याउन गाह्रो बनाएको छ, जसले सामाजिक सद्भाव खलबल्याउन सक्छ।
आर्थिक असमानता: विश्वव्यापीकरण र पुँजीवादी अर्थतन्त्रका कारण धनी र गरिबबीचको खाडल झन् गहिरो बन्दै गएको छ।
सामाजिक वा नैतिक चेतनाको अभाव र असमान आर्थिक अवस्थाका कारणले ठगी, चोरी,हत्या, हिँसा जस्ता गम्भिर घटनाहरू वढी राखेकाे अवस्था छ।
विकासको उत्कर्षमा अमनचयन स्थापित हुनुपर्नेमा उल्टो यस्ता विकृति देखिनु गम्भिर र विकराल समस्या हो।
विनासलाई कसरी विकास मान्ने ! मानव जीवनमा भौतिक विकास मात्रले अमनचयन स्थापित हुंदैन , सामाजिक तथा नैतिक विकास अझ वढि महत्वपूर्ण छ।