श्रीराम ज्ञवाली
नेपाल र सामान्यतया विश्वभरिका पत्रकारहरूको आर्थिक जीवनशैली निकै चुनौतीपूर्ण, उतारचढावपूर्ण र श्रमको तुलनामा न्यून आम्दानी भएको पाइन्छ। मिडिया उद्योगमा केही स्थापित र प्रतिष्ठित पत्रकारहरूको जीवनस्तर राम्रो भए पनि बहुसंख्यक श्रमजीवी पत्रकारहरूको आर्थिक अवस्था सन्तोषजनक देखिँदैन।
नेपाली पत्रकारहरूको आर्थिक जीवनशैलीलाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:
-न्यून र अनियमित आम्दानी
न्यूनतम पारिश्रमिकको समस्या: सरकारले तोकेको न्यूनतम पारिश्रमिक समेत धेरै सञ्चार गृहहरूले पूर्ण रूपमा लागू गरेका हुँदैनन्। सुरुवाती चरणका पत्रकार वा मोफसल (जिल्ला) मा काम गर्ने रिपोर्टरहरूको मासिक तलब निकै कम हुन्छ।
तलबमा ढिलाइ: मिडिया क्षेत्रको एउटा ठूलो समस्या भनेको समयमै तलब नपाउनु हो। महिनौंसम्म तलब नपाउँदा पत्रकारहरूलाई दैनिक घरखर्च चलाउन, कोठाभाडा तिर्न र छोराछोरीको विद्यालयको शुल्क बुझाउन धेरै कठिन हुन्छ।
-खर्चिलो र खर्चिलो जीवनशैलीको दबाब
सहरी बाध्यता: अधिकांश मुख्य मिडिया हाउसहरू काठमाडौँ वा ठूला सहरहरूमा केन्द्रित छन्। सहरको महँगो लिभिङ कस्ट (कोठाभाडा, यातायात, खाद्यान्न) धान्न पत्रकारहरूको आम्दानीले मुस्किल पर्छ।
दिखावटी दबाब: समाजका उच्च ओहोदाका व्यक्तिहरू (राजनीतिज्ञ, व्यवसायी, सेलिब्रेटी) सँग उठबस हुने भएकाले पत्रकारहरूले आफ्नो बाह्य प्रस्तुति (पोशाक, मोबाइल, ग्याजेट) राम्रो राख्नुपर्ने सामाजिक दबाब हुन्छ, जसले गर्दा आम्दानीको ठूलो हिस्सा यसैमा खर्च हुन्छ।
-वैकल्पिक आम्दानीको खोजी
कम तलब र आर्थिक असुरक्षाका कारण धेरैजसो पत्रकारहरू एउटै जागिरमा मात्र सीमित हुन सक्दैनन्। उनीहरू आफ्नो आर्थिक जीवनस्तर धान्न निम्न कामहरू गर्छन्:
एउटै समयमा धेरै वटा मिडिया (अनलाइन, रेडियो, वा पत्रपत्रिका) मा ‘फ्रील्यान्स’ (स्वतन्त्र) लेखकको रूपमा काम गर्ने।
विभिन्न संघसंस्था, गैरसरकारी संस्थाको सञ्चार अधिकृत वा परामर्शदाताको रूपमा पार्ट-टाइम काम गर्ने।
युट्युब च्यानल, ब्लग वा सामाजिक सञ्जालमार्फत कन्टेन्ट क्रिएट गरेर थप आम्दानी गर्ने प्रयास गर्ने।
-आर्थिक असुरक्षा र भविष्यको चिन्ता
भविष्यको ग्यारेन्टी नहुनु: निजी मिडियामा काम गर्ने पत्रकारहरूको जागिरको स्थायित्व कम हुन्छ। मन्दी वा मिडिया घाटामा जाँदा जुनसुकै बेला जागिर जान सक्छ।
उपदान र पेन्सनको अभाव: सरकारी सञ्चार माध्यम (जस्तै रासस, नेपाल टेलिभिजन, गोरखापत्र) मा कार्यरत पत्रकारहरूको आर्थिक जीवन सुरक्षित र पेन्सनसहितको व्यवस्थित भए पनि निजी क्षेत्रका ९०% भन्दा बढी पत्रकारहरूमा सञ्चय कोष, नागरिक लगानी कोष, वा स्वास्थ्य बिमा जस्ता सुविधाहरू निकै कम हुन्छन्।
-वर्गगत भिन्नता (आर्थिक खाडल)
पत्रकारिता क्षेत्रभित्रै पनि दुई प्रकारको आर्थिक जीवनशैली देखिन्छ:
किलाधार पत्रकार: सम्पादक, टेलिभिजनका चर्चित प्रस्तोता वा स्थापित मिडियाका सञ्चालकहरूको जीवनशैली उच्च मध्यमवर्गीय वा विलासी हुन्छ। उनीहरूको आम्दानी, सामाजिक पहुँच र लगानीका अन्य स्रोतहरू राम्रा हुन्छन्।
श्रमजीवी पत्रकार: चौबीसै घण्टा खटिने ग्राउन्ड रिपोर्टर, डेस्कमा बस्ने सब-एडिटर र जिल्लाका संवाददाताहरूको आर्थिक जीवन सधैं संघर्षमय र आर्थिक तनावले भरिएको हुन्छ।
नेपालमा पत्रकारितालाई “आर्थिक रूपले सुरक्षित पेसा भन्दा पनि सामाजिक प्रतिष्ठा,रुचिको पेसा र सामाजिक सरोकार ” को पेसाका रूपमा बढी हेरिन्छ।
