बुटवल
होल्डिङ सेन्टरमा भूमिहीनहरू भाेकभाेकै छन् । उनीहरूले राम्रो संग खाना पाएका छैनन् । पिउने पानी समेत उपलव्ध छैन ।
जसकाे मारमा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र विरामी सबैभन्दा बढी मारमा परेका छन् । आँखै अगाडि भोकले छटपटिएका आफ्ना छोराछोरीलाई एक दाना अन्न खुवाउन नसक्ने आमाबाबुमाथि के बित्यो होला ? त्यहाँको कारुणिक दृष्य देख्दा कस्को मन नदुख्ला।
एकजना फेसबुक प्रयोगकर्ताले लेखेका छन्, ‘कस्ता कस्ता कठिन अवस्थामा मान्छे काठमाडौमा सर्भाइभ गरेर अगाडि बढिराखेका हुन्छन् । तर उहाँहरूलाई त सरकारले २५ हजार दिइराखेको छ अनि त्यति बलिया हातखुट्टा छन् गरेर खान नसक्ने होर भन्या !’
अर्का प्रयोगकर्ताकाे उपदेश यस्तो छ, ‘सुकुमवासीहरूले चाहिँ कामै गर्न नपर्ने हो? सरकारले दिएको २५ हजार छ आफू पनि काम गर्नु पुग्दैन ? सरकारलाई घुर्की लाएर खान पल्किसके ।’
सुकुमवासीहरूलाई हियाउने र व्यंग्यको विषय बनाएर पनि धेरै कमेन्ट गरिएका छन् । सुकुमवासीहरूलाई आमनागरिकको तुलनामा थप सुविधा दिईएको र उनीहरूले सरकारबाट बिनाश्रम थप कुरा प्राप्त गर्न खोजेको भन्दै गालीगलाैज गरिएका छन् ।
काठमाडौंका नदी किनारका बस्तीमा डोजर लगाउँदा भने सरकारले सबै सुकुमवासीको उचित व्यवस्थापन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो । उनीहरूले बाहिर बस्ने कोठा पाए लगत्तै होल्डिङ सेन्टर छाड्दै बताउँदै आएका थिए । तर सरकारले बीचैमा खाना दिन छाडेपछि भुमिहीनहरूले आफ्नो पीडा सार्वजनिक गरेका थिए ।
संविधानले पनि हरेक नागरिकको गासवास र कपासको हकको सुनिश्चितता गरेको छ । तर यस्तो पीडा खरिपाटीको होल्डिङ सेन्टरमा सीमित छैन ।
कीर्तिपुरस्थित होल्डिङ्ग सेन्टरका भूमिहीनहरूले खाना नपाएको भन्दै थाल ठटाएर विरोध गरेका थिए । कान्तिपुर दैनिकले आफ्नो फेसबुकमा राखेकाे सामग्रीमा सामाजिक सञ्चाल प्रयोगकर्ताहरूले मिडियाहरूले सरकार विरूद्ध दुस्प्रचार गरेको आरोप लगाएका छन् ।
एमबी शाहीले लेखेका न् , ‘यिनलाई लखेटेर भगाउन यार रोडतिर । जेसुकै गरि खान्छन् । जग्गा बेच्दै खादै हिड्ने दलाली गरेर खान पल्केकाहरू, कमाउन जाँगर छैनन् । एक ठाउँमा कब्जा गर्यो ८/१० वर्ष पछि बेच्यो । अनि अर्को ठाउँमा कब्जा गर्यो ।’
बनेपास्थित होल्डिङ सेन्टरमा पनि पानी र चाउचाउको भरमा नागरिकहरूले भोक टार्नु परेको थियो । त्यति मात्र होइन, २५ हजारको साटो सरकारले आवासको व्यवस्थापन गरिदिए हुने भन्ने उनीहरूको माग पनि थियो । सो भिडियो पनि सामाजिक सञ्जालमा चर्चाको विषय बनेको छ ।
तर, कमेन्ट सेक्सन भने सुकुमवासीप्रति व्यङ्ग्य र खिसीट्युरीले भरिएको छ । उनीहरूका दु:खपीडाहरूलाई सामान्यीकृत गरेर प्रतिकिया व्यक्त भएको छ । केदार शिवाकोटीले लेखेका छन्, ’के चिन्ता गरेको ७० वर्ष पुगे पछि दिन्छ त महिनाको ४ हजार सरकारले । अहिले आफ्नो काममा जाओ ।’
सामाजिक सञ्जालहरूमा असंवेदनशीलता सुकुमवासीहरूको विषयमा मात्र सीमित छैन । केही दिनअघि ललितपुरको इमाडोलस्थित सार्वजनिक स्थलमा एक सरकारी अधिकृतले एक महिलालाई संवेदनशील अंग देखाएको कुरा सार्वजनिक भयो । उक्त भिडियो ऋतु खनाल युजरनेमबाट टिकटकमा सार्वजनिक भएको थियो ।
उनलाई प्रहरी प्रशासनले पक्राउ त गर्यो । कानुन अनुसार कारबाही पनि अघि बढाएको बतायो । टिकटकमा अधिकांश प्रतिक्रिया त सकारात्मक नै देखिन्छन् । तर, अन्य मिडिया या फेसबुक पेजमा यस विषयमा प्रकाशित सामग्रीहरूमा भने प्रशस्तै असंवेदनशील कमेन्ट गरिएका छन् ।
एक जना प्रयोगकर्ताले त व्यंग्यात्मक शैलीमा महिलाहरूले यस्ता कुरालाई सामान्य लिनुपर्ने कमेन्ट गरेका थिए । विभिन्न पेजहरूमा पीडित महिलाको कुरालाई अतिरन्जित भनिएको छ ।
यी दुई घटनामा आएका प्रतिक्रिया हाम्रो समाज कुन तहमा झरेको रहेछ भन्न देखाउन पर्याप्त छ । सूचना प्रविधिकाे विकासले आफ्ना धारणा व्यक्त गर्न सहज भएको छ । साझा मञ्चमा पहुँच बढेको छ । सँगसँगै मान्छे अरूकाे पीडामा कतिसम्म असंवेदनशील बन्न सक्दाेरहेछ भन्ने पनि उजागर गरिरहेकाे छ ।
समाजशास्त्री दिपेश घिमिरे सामाजिक सञ्जालमा देखिएका ‘हेट स्पीच’, असंवेदनशीलता लगायतका नकारात्मक पाटाहरूलाई ‘अभिव्यक्ति अराजकता’ को संज्ञा दिन्छन् । उनी अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतासँगै त्यसलाई व्यवस्थित गर्ने कानुनकाे अभाव देख्छन् ।
‘नेपालमा सामाजिक सञ्जाल २००५/६ तिर आएको हो । तर, आजसम्म पनि सामाजिक सञ्जालमा प्रयोगकर्ताहरूको अभिव्यक्तिलाई कसरी व्यवस्थित र मर्यादित भन्ने विषयमा कुनै नीतिगत उपलब्धि हुन सकेको छैन,’ घिमिरे भन्छन् ।
सञ्चारविज्ञ घमराज लुइँटेल संसारभरि सामाजिक सञ्जालको ट्रेण्ड लगभग यही भइसकेको कुरा बताउँछन । ‘सामाजिक सञ्जालहरूमा सामाजिक मुद्दाहरूलाई हलुका तुल्याउन खोज्नु गलत र दुखद कुरा हो । तर, यो साझा नियति जस्तै बनिसकेको छ । फेरि सामाजिक संजाल खराब हो भनेर प्रयोग नै नगर्ने हैन । डिजिटल लिटरेसी, मिडिया लिटरेसी जस्ता कुरामा फोकस गर्नु पर्छ,’ लुइँटेल भन्छन् ।
त्यसमाथि आजकल प्रयोगकर्ताहरू आफ्नो व्यवसायिक या राजनीतिक उद्देश्यका लागि आफ्ना सामग्रीहरू सामाजिक सञ्जालमा नै प्रचार गर्ने गरेका छन् । अकाउन्ट मोनिटाइजेशन भएपछि त आयआर्जनका लागि भए पनि आफ्नो व्यक्तित्वभन्दा पनि भिन्न कुराहरू लेख्ने चलन बढेर गएको छ ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयका अध्यापक समाजशास्त्री घिमिरे भने समाजमा व्याप्त मनोविज्ञानको प्रतिबिम्ब सामाजिक सञ्जाल देखिएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘सामाजिक सञ्जालका यस्ता कमेन्टहरू देख्दा नेपाली समाजमा समानुभूतिशीलता विस्तारै खस्कँदै गएको छ। ’
