
काठमाडौं
कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन मनाइने हरिबोधिनी एकादशी पर्व आज हिन्दू धर्मावलम्बीले तुलसीको पूजा तथा भगवान् विष्णुसँग प्रतीकात्मक विवाह गरी मनाउँदैछन्।
धार्मिक मान्यताअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शयन गरेका भगवान् विष्णु आजका दिन जागृत हुने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले यस एकादशीलाई हरिबोधिनी वा प्रबोधिनी एकादशी पनि भनिन्छ।
हरिशयनी एकादशीदेखि हरिबोधिनी एकादशीसम्मको चार महिनालाई चतुर्मास भनिन्छ। यस अवधिमा भगवान् विष्णुका भक्तहरूले तुलसीको व्रत बस्ने र विशेष पूजा गर्ने परम्परा छ। विष्णु शयन अवस्थामा रहने धार्मिक विश्वासका कारण यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्धलगायत माङ्गलिक कार्य नगर्ने चलन छ।
हरिबोधिनी एकादशीका दिन घरघरमा रोपिएका तुलसीका मठलाई गाईको गोबर र रातो माटोले पोतेर फूलमालाले सजाइन्छ। त्यसपछि तुलसीको मठ नजिकै भगवान् विष्णुको प्रतीकका रूपमा निगालो गाडेर विधिपूर्वक तुलसी विवाह गरिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा तुलसीलाई भगवान् विष्णुको प्रिय मानिने भएकाले उनीहरूको प्रतीकात्मक विवाह गर्ने परम्परा रहेको हो।
कार्तिक महिनाभर देवीदेवताहरू तुलसीमा निवास गर्ने धार्मिक विश्वास छ। तुलसीको पूजा गर्ने घरलाई पवित्र मानिन्छ। तुलसीको सुगन्धले वातावरण पवित्र बनाउने र यसको पूजा गरिएको घरमा यमदूत प्रवेश नगर्ने धार्मिक मान्यतासमेत छ।
तुलसीलाई धार्मिक महत्त्वसँगै परम्परागत औषधीय गुण भएको वनस्पतिका रूपमा पनि लिइन्छ। यसको पात, डाँठ र फूललाई परम्परागत उपचारमा प्रयोग गर्ने चलन छ। विशेषगरी रुघाखोकीलगायत समस्यामा तुलसीको प्रयोग गरिँदै आएको छ। यद्यपि, यस्ता परम्परागत प्रयोगलाई सबै रोगको प्रमाणित उपचारका रूपमा लिन मिल्दैन।
धार्मिक ग्रन्थहरूमा तुलसीको विशेष महिमा वर्णन गरिएको छ। कार्तिक शुक्ल पक्षमा तुलसीको माला लगाउने र भगवान् विष्णुलाई तुलसीपत्र अर्पण गर्ने भक्तजनको मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ। गरुडपुराणमा एउटा तुलसीपत्र विष्णुलाई अर्पण गर्दा १० हजार गाई दान गरे बराबरको पुण्य प्राप्त हुने उल्लेख छ।
हरिबोधिनी एकादशीका अवसरमा भगवान् विष्णुको मूर्तिलाई रथमा राखेर नगर परिक्रमा गराउने चलन पनि छ। राति शङ्ख, घण्ट र ढोल बजाउँदै भगवान् विष्णुलाई जगाउने धार्मिक परम्परा रहेको छ।
आज काठमाडौं उपत्यकाका चार नारायण मन्दिरमा विशेष मेला लाग्ने परम्परा छ। भक्तपुरको चाँगुनारायण, काठमाडौंका शेषनारायण र इचँगुनारायण तथा ललितपुरको विशङ्खुनारायणमा भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्छ।
यी चार नारायण मन्दिरमा पुग्न नसक्ने भक्तजनले काठमाडौंको बूढानीलकण्ठस्थित नारायणस्थानमा दर्शन गर्दा चार नारायणको दर्शन गरे बराबरको पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।
हरिबोधिनी एकादशीका अवसरमा देशभरका विष्णु तथा नारायण मन्दिरमा विशेष पूजा, आराधना र धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने परम्परा छ।