श्रीराम ज्ञवाली
बडादशैं नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो, महत्वपूर्ण र हर्षाेल्लासका साथ मनाइने राष्ट्रिय चाड हो। आश्विन शुक्ल प्रतिपदा (घटस्थापना) देखि सुरु भई पूर्णिमा (कोजाग्रत पूर्णिमा) सम्म चल्ने यो पावन पर्व विशेष गरी सत्यको विजय, पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक धरोहरको प्रतीक हो। नेपाल र विश्वभर छरिएर रहेका नेपाली समुदायमा यसको ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक, र व्यावहारिक महत्व निकै गहिरो छ।
बडादशैंको बहुआयामिक महत्वलाई विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:
धार्मिक तथा पौराणिक महत्व (सत्यको विजय)
बडादशैंको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक सन्देश भनेको ‘असत्यमाथि सत्यको र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजय’ हो। यस पर्वसँग मुख्य दुईवटा पौराणिक कथाहरू जोडिएका छन्:
-महिषासुर वध र देवी दुर्गाको पूजा: पौराणिक मान्यता अनुसार, शक्तिकी देवी दुर्गा भवानीले ब्रह्माण्डलाई आतङ्कित बनाउने क्रूर राक्षस महिषासुरसँग नौ दिन र नौ रातसम्म भयानक युद्ध गरी दशौँ दिनमा उसको वध गर्नुभएको थियो। यसै खुसियालीमा दशैं मनाउन थालिएको हो। दशैंको पहिलो नौ दिन (नवरात्री) मा देवी दुर्गाका नौवटा स्वरूपको विशेष पूजा-आराधना गरिन्छ।
-श्रीरामको विजय: त्रेतायुगमा भगवान् श्रीरामले अधर्मी र अहङ्कारी राक्षस राज रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिन पनि विजयादशमी नै हो। श्रीरामले नवदुर्गाको अनुष्ठान गरी शक्ति प्राप्त गरेर रावणको संहार गर्नुभएको थियो।
यसले मानव जीवनमा जतिसुकै शक्तिशाली अधर्म वा अन्याय भए पनि ढिलो-चाँडो सत्य, न्याय र सदाचारकै जित हुन्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई प्रमाणित गर्दछ।
–सामाजिक तथा पारिवारिक महत्व (पुनर्मिलन र सद्भाव)
आधुनिक र व्यस्त जीवनशैलीका कारण परिवारका सदस्यहरू रोजगारी, शिक्षा वा व्यवसायको सिलसिलामा देश-विदेशका विभिन्न कुनामा छरिएका हुन्छन्। बडादशैं यस्तो अवसर हो, जसले सबैलाई आफ्नो मूल घरमा फर्कन आकर्षित गर्दछ।
-पारिवारिक पुनर्मिलन: वर्षभरि भेट हुन नसकेका परिवारका सदस्य, आफन्त र इष्टमित्रहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ र मजबुत बनाउँछ।
-अग्रजहरूको आशीर्वाद: विजयादशमीको दिन घरका मान्यजन र ज्येष्ठ सदस्यहरूको हातबाट निधारमा रातो अक्षता (टीका) र शिरमा जमरा लगाएर आशीर्वाद लिइन्छ। मान्यजनले दिने आशीर्वादले युवा पुस्तामा संस्कार, मर्यादा र अनुशासनको भावना विकास गर्दछ।
-कटुताको अन्त्य र मेलमिलाप: पुराना रिसराग, मनमुटाव र शत्रुतालाई बिर्सेर एकापसमा शुभकामना साटासाट गर्ने र गला मिलाउने अवसर दशैंले प्रदान गर्दछ। यसले समाजमा आपसी भाइचारा र सामाजिक सद्भाव अभिवृद्धि गर्दछ।
सांस्कृतिक र परम्परागत महत्व
दशैं केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यो नेपाली संस्कृतिको जीवन्त ऐना हो। यस पर्वका आफ्नै मौलिक परम्पराहरू छन्:
-घटस्थापना र जमरा: घटस्थापनाका दिन तामा वा माटोको घैँटोमा बालुवा राखेर जौ, मकै वा गहुँ छरिन्छ। नौ दिनसम्म अँध्यारोमा हुर्काइएको पहेंलो जमरालाई समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
-दशैंको पिङ: दशैंमा लिङ्गे पिङ र रोटे पिङ हाल्ने परम्परा छ। वर्षमा एकपटक भए पनि दशैंको दिन भूमि छोड्नुपर्छ (पिङ खेलेर आकाशतर्फ जानुपर्छ) भन्ने जनविश्वास छ। यसले मानिसमा उमङ्ग र ऊर्जा थप्छ।
-नयाँ पहिरन र स्वादिष्ट भोजन: यस पर्वमा घरको सरसफाइ गर्ने, रङ्गरोगन गर्ने, नयाँ कपडा लगाउने र सेलरोटी, खसीको मासु जस्ता परिकार बनाएर खाने चलन छ, जसले जनजीवनमा नयाँपन र ताजापन ल्याउँछ।
–आर्थिक तथा व्यावसायिक महत्व
आर्थिक दृष्टिकोणले पनि बडादशैंको महत्व निकै ठूलो छ। यो समयलाई नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक सिजन मानिन्छ।
-बजारमा आर्थिक गतिविधि: दशैंको समयमा मानिसहरू नयाँ लुगा, सवारीसाधन, इलेक्ट्रोनिक्स सामान, घरका सामान र खाद्यवस्तुहरू धेरै खरिद गर्छन्। यसले देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन ठूलो मद्दत गर्दछ।
-बोनस र आम्दानी: सरकारी तथा निजी क्षेत्रका कर्मचारीहरूले ‘दशैं भत्ता’ वा अतिरिक्त बोनस पाउँछन्। किसानहरूले आफ्नो कृषि उपज बेचेर आम्दानी गर्ने समय पनि यही हो। यसले गर्दा बजारमा पुँजीको प्रवाह तीव्र हुन्छ।
–मनोवैज्ञानिक र वातावरणीय महत्व
वर्षा ऋतुको समाप्ति र शरद ऋतुको आगमनसँगै दशैं सुरु हुन्छ। यस समयको मौसम निकै रमणीय र सफा हुन्छ।
-तनावमुक्ति र मानसिक ऊर्जा: वर्षभरिको कडा परिश्रम, दुःख र तनावबाट मुक्त हुन दशैंले मानिसलाई ‘ब्रेक’ दिन्छ। उत्सवको वातावरणले मानिसमा सकारात्मक ऊर्जा र मानसिक शान्ति भर्छ।
-प्रकृतिको सुन्दरता: नीलो आकाश, सेता बादलका टुक्राहरू, र धानका बाला झुलेका खेतहरूले वरपरको वातावरणलाई मनमोहक बनाउँछन्। दशैंले मानिसलाई प्रकृतिको यो सुन्दरतासँग रमाउने अवसर दिन्छ।
बडादशैं केवल पूजाआजा र खानपिनमा मात्र सीमित पर्व होइन। यो त नेपाली समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने बलियो कडी हो। यसले हामीलाई आफ्ना अग्रजप्रति आदर, अनुजप्रति माया, समाजप्रति उत्तरदायित्व र धर्मप्रति निष्ठा राख्न सिकाउँछ।
यद्यपि, पछिल्लो समयमा दशैंलाई बढी भडकिलो, तडकभडकपूर्ण र खर्चिलो बनाउने विकृति पनि देखा पर्न थालेका छन्। ऋण लिएरै भए पनि देखावटी खर्च गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। दशैंको वास्तविक मर्मलाई आत्मसात् गर्दै यसलाई सरल, सभ्य र शालीन रूपमा मनाउनु आजको आवश्यकता हो। हाम्रो यो अमूल्य सांस्कृतिक धरोहरलाई आउँदो पुस्तासम्म जीवन्त राख्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो।
