मानसिक स्वास्थ्य र समाधान

श्रीराम ज्ञवाली
मानिसको जीवनमा शारीरिक स्वास्थ्य जत्तिकै महत्वपूर्ण मानसिक स्वास्थ्य पनि हो। सामान्य भाषामा बुझ्दा, मनोरोग वा मानसिक स्वास्थ्य समस्या भनेको व्यक्तिको सोच, भावना, मुड र व्यवहारमा आउने यस्तो नकारात्मक परिवर्तन हो, जसले गर्दा उसलाई आफ्नो दैनिक कार्यहरू सञ्चालन गर्न कठिनाइ उत्पन्न हुन्छ। जसरी हाम्रो शरीरका विभिन्न अङ्गहरूमा रोग लाग्छ, त्यसरी नै हाम्रो मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा आउने गढबढीका कारण मनोरोग देखा पर्दछ।
नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा अझै पनि मानसिक रोगलाई पूर्वजन्मको पाप, बोक्सी लागेको, वा दैवी शक्तिको प्रकोपकै रूपमा हेर्ने रूढिवादी परम्परा कायमै छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन को पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार नेपालमा करिब १० प्रतिशत जनसङ्ख्या कुनै न कुनै किसिमको मानसिक समस्याबाट प्रभावित छन् र यसमध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी मानिस उचित उपचारको दायराभन्दा बाहिर छन्। मानसिक रोग कुनै कमजोरी वा पागलपन होइन, यो एक उपचार सम्भव भएको स्वास्थ्य समस्या हो।
मनोरोगहरू सामान्यदेखि अति कडा सम्मका हुन्छन्। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार प्रमुख मानसिक समस्याहरूलाई निम्न वर्गमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
डिप्रेसन (उदासीनता रोग): यो विश्वभर र नेपालमा पनि सबैभन्दा बढी देखिने मनोरोग हो। यसका मुख्य लक्षणहरूमा निरन्तर रूपमा मन दुःखी हुनु, पहिले रमाइलो लाग्ने कुराहरूमा रुचि घट्नु, अत्यधिक थकाई लाग्नु, आत्मबल कमजोर हुनु, निद्रा र भोकमा गडबडी हुनु, र गम्भीर अवस्थामा आत्महत्याको विचार आउनु पर्दछन्।
एन्जाइटी (चिन्ताजन्य रोग): भविष्य वा सामान्य कुराहरूलाई लिएर अत्यधिक, अस्वभाविक र नियन्त्रण बाहिरको डर वा चिन्ता लाग्नु नै एन्जाइटी हो। यसमा मन आत्तिने, मुटुको धड्कन तीव्र हुने, हातखुट्टा काँप्ने, पसिना आउने र श्वास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता शारीरिक लक्षणहरू पनि देखिन्छन्।
साइकोसिस र सिजोफ्रेनिया: यो कडा खालको मानसिक रोग हो। यस्तो समस्या भएका बिरामीहरू वास्तविक संसार र आफ्नो कल्पनाबीच फरक छुट्याउन सक्दैनन्। एक्लै हुँदा पनि कसैले बोलेको आवाज सुन्ने भ्रम, मानिसहरूले आफ्नो विरुद्धमा षड्यन्त्र गरिरहेका छन् भन्ने शङ्का गर्ने, र अस्वाभाविक व्यवहार देखाउने यसका प्रमुख लक्षण हुन्।
बाइपोलर डिसअर्डर: यस रोगमा व्यक्तिको मुड वा भावना दुईवटा चरम सीमामा पुग्छ। कहिले बिरामी अत्यधिक खुसी हुने, ठूला कुरा गर्ने र धेरै ऊर्जावान् देखिने (म्यानिया) हुन्छ भने कहिले एकाएक गम्भीर डिप्रेसनको अवस्थामा पुग्छ।
मनोरोगका प्रमुख कारणहरू
मनोरोग कुनै एउटा मात्र कारणले लाग्दैन। यसका पछाडि जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारणहरूको जटिल अन्तरसम्बन्ध हुन्छ।
जैविक र वंशाणुगत कारण: मस्तिष्कमा रहेका रासायनिक तत्वहरू जस्तै सेरोटोनिन, डोपामिन आदिको असन्तुलनले मनोरोग निम्त्याउँछ। परिवारमा कसैलाई मानसिक रोग भएमा नयाँ पुस्तामा पनि यसको जोखिम बढी हुन्छ।
मनोवैज्ञानिक कारण: बाल्यकालमा भोगेको दुर्व्यवहार, गम्भीर मानसिक चोट , वा सानै उमेरमा अभिभावक गुमाउनु पर्दाको पीडाले मानिसको मानसिक विकासमा असर गर्छ। अत्यधिक तनाव व्यवस्थापन गर्न नसक्नु र नकारात्मक सोच राख्नु पनि यसका कारण हुन्।
सामाजिक र वातावरणीय कारण: आधुनिक जीवनशैली, बेरोजगारी, आर्थिक संकट वा ऋणको तनाव, पारिवारिक कलह, सम्बन्ध विच्छेद, र लागूपदार्थ वा मदिराको कुलत जस्ता कारणले मानिसहरू मनोरोगको सिकार बन्दछन्।
मनोरोगको वैज्ञानिक र व्यावहारिक समाधान
मनोरोगलाई समयमै पहिचान गर्न सकियो भने यसको सफल उपचार र व्यवस्थापन पूर्ण रूपमा सम्भव छ।
आधुनिक चिकित्सा पद्धतिले यसका लागि विभिन्न प्रभावकारी उपायहरू स्थापित गरेको छ: मनोपरामर्श र साइकोथेरापी (परामर्श चिकित्सा)प्रारम्भिक र मध्यम स्तरको मानसिक समस्याका लागि क्लिनिकल साइकोलोजिस्ट वा मनोविमर्शदातासँगको परामर्श अत्यधिक प्रभावकारी हुन्छ। विशेष गरी ‘कग्निटिभ बिहेभियर थेरापी’ मार्फत व्यक्तिको नकारात्मक सोच र व्यवहारलाई परिवर्तन गरी सकारात्मक दिशातर्फ मोड्न मद्दत गरिन्छ। यस पद्धतिमा बिरामीले आफ्ना भावनाहरू खुलेर व्यक्त गर्न पाउँछन्।
औषधि उपचार :कडा खालका मानसिक रोगहरू (जस्तै सिजोफ्रेनिया वा गम्भीर डिप्रेसन) मा मस्तिष्कको रासायनिक असन्तुलन सुधार्न औषधिको अनिवार्य आवश्यकता पर्छ। मनोरोग विशेषज्ञको प्रत्यक्ष रेखदेखमा एन्टि-डिप्रेसन्ट वा एन्टि-साइकोटिक औषधिहरूको सेवन गर्नुपर्छ। यसमा सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा चिकित्सकको सल्लाह बिना औषधि बीचमै छाड्नु वा आफ्नै मनमर्जीले खानु हुँदैन।
मानसिक स्वास्थ्य सुधारका तीन स्तम्भहरू
मनोपरामर्श ,औषधि उपचार ,जीवनशैली र सामाजिक सहयोग
जीवनशैली र आत्म-हेरचाहमा परिवर्तन :हाम्रो दैनिक बानी र शारीरिक क्रियाकलापले मानसिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
संतुलित आहार र निद्रा: दैनिक कम्तीमा ८ घण्टाको पर्याप्त निद्रा र पोषणयुक्त खानाले मस्तिष्कलाई स्वस्थ राख्छ।
शारीरिक व्यायाम, योग र ध्यान: नियमित व्यायाम गर्दा शरीरमा ‘इन्डोर्फिन’ जस्ता सकारात्मक हर्मोनहरू उत्सर्जन हुन्छन्। योग र ध्यानले मानसिक तनाव कम गर्न र एकाग्रता बढाउन मद्दत गर्छ।
दुर्व्यसनबाट टाढा रहने: रक्सी, चुरोट वा लागूपदार्थको सेवनले क्षणिक राहत दिए जस्तो भए पनि दीर्घकालीन रूपमा यसले डिप्रेसन र एन्जाइटीलाई तीव्र रूपमा बढाउँछ। पारिवारिक र सामाजिक सहयोग मानसिक रोग निको पार्न औषधि जत्तिकै महत्वपूर्ण भूमिका परिवार र समाजको माया, सद्भाव र हेरचाहको हुन्छ। मनोरोगीलाई थप तनाव दिने, गिज्याउने वा एक्लो पार्ने गर्नु हुँदैन। उनीहरूका कुराहरूलाई विना कुनै पूर्वाग्रह ध्यान दिएर सुन्नु पर्छ र उनीहरूलाई व्यावसायिक मद्दत लिन प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
अहिले समाजमा मानसिक स्वास्थ्यका कारणले आत्महत्या, आत्मदाह, हत्या,हिंसा वढी राखेकाे अवस्था छ। यसको समाधानमा लाग्नु अत्यन्त जरूरी छ। मानसिक स्वास्थ्य कुनै लाजमान्ने वा लुकाउनुपर्ने विषय होइन, यो मानव जीवनको एक सामान्य र संवेदनशील हिस्सा हो। जसरी हामी शारीरिक रोग लाग्दा खुलेर अस्पताल जान्छौं, त्यसरी नै मानसिक असन्तुलन वा तनाव महसुस हुँदा विशेषज्ञको सल्लाह लिन हिचकिचाउनु हुँदैन। राज्यस्तरबाट मानसिक अस्पताल जस्ता विशिष्टीकृत केन्द्रहरूलाई हरेक नागरिकको पहुँच हुनेगरी विस्तार र मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई सर्वसुलभ बनाउनु आवश्यक छ। स्वस्थ जीवनको आधार स्वस्थ मन हो। मानसिक स्वास्थ्य लाजमान्ने र हिचकिचाउनु पर्ने विषय नभई स्वास्थ्य परामर्श र उपचारले नियन्त्रण र निको हुन्छ।त्यसैले समाजमा व्याप्त अन्धविश्वासलाई चिर्दै मानसिक रूपमा अस्वस्थ व्यक्तिहरूलाई माया,सहानुभूति र समयमै उचित उपचार प्रदान गर्नु सबैको कर्तव्य हो।