नारायण प्रभात मरासिनी
बुटवल, १६ फागुन – जब कुनै व्यक्तिले आफ्नो हात गुमाउँछ, भविष्यको कल्पना कसरी गर्ला? जब कुनै व्यक्ति समाजबाट अलग महसुस गर्छ, उसले सहारा कहाँ खोज्ला? बुटवलमा रहेको नेपाल अपाङ्ग आश्रम यस्तै प्रश्नहरूको उत्तर बन्ने प्रयास गरिरहेको छ । तर, विडम्बना के छ भने, अभिभावकविहीनहरूको यो आश्रयस्थल आफैं संकटको भूमरीमा फस्दैछ।
संघर्षबाट प्रेरणा : डोल बहादुर रामदानको कथाले दिएको सन्देस
तनहुँका डोल बहादुर रामदानको कथा प्रेरणादायी मात्र होइन, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि एउटा मार्गनिर्देशक पनि हो। जीवनका हरेक मोडमा संघर्षको सामना गरेका उनले भारतको एउटा कारखानामा मजदुरी गर्दा दुबै हात गुमाए। त्यो दुर्घटनाले उनको व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र होइन, उनको सोचलाई पनि परिवर्तन गरिदियो।
“म जस्तै अन्य अपाङ्गहरू समाजमा कसरी संघर्ष गरिरहेका होलान्?” – यही प्रश्नले उनलाई झकझक्यायो। अनि सन् २०११ (वि.सं. २०६८) मा नेपाल अपाङ्ग आश्रम स्थापना गरे।
सुरुवातमा बुटवलको होराइजन चोक नजिकै रहेको आश्रम दुई वर्षपछि रंगशाला नजिकै आफ्नै भवनमा सरेको थियो। त्यतिबेला लाग्थ्यो, अब अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि एउटा सुरक्षित गन्तव्य तयार भयो। अपांग ब्यात्तिको साहारा बनेका रामदान सहयोग हात मागिरहेका छन, तर अहिले आश्रमकै भविष्य अधुरो देखिन्छ ।
कमजोर भवन
करिब २ कट्ठा जग्गामा बनेको यो आश्रम समयसँगै जीर्ण बन्दै गएको छ। कतिपय कोठाहरूमा पानी चुहिन्छ, टिनको छाना हटाएर ढलान गर्नुपर्ने अवस्था छ, तर आर्थिक अभावका कारण संरचना सुधार गर्न सकिएको छैन।”हिउँदमा चिसोले कठांग्रिनुपर्छ, बर्खामा ओत लगाउने ठाउँसम्म राम्रो छैन,” आश्रममा बस्ने एक जना वृद्ध अपाङ्ग बताउँछन्।
नेपालमा समाजसेवा गर्ने नाममा ठूल्ठूला आश्वासन दिनेहरू धेरै भेटिन्छन्, तर वास्तविक अवस्थामा सहयोग गर्नेको संख्या न्यून छ। नेपाल अपाङ्ग आश्रम त्यसैको प्रत्यक्ष उदाहरण हो।
सरकारी आँखा बन्द, मासिक खर्चको भारी
३७ जना अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको आश्रयस्थल चलाउन मासिक करिब एक लाख रुपैयाँ सम्म खर्च लाग्छ। आश्रमले सरकारलाई पटक–पटक आग्रह गरे पनि कुनै सहयोग प्राप्त गर्न सकेको छैन। संयोजक डोल बहादुर रामदान भन्छन्, “सरकारले थाहा नै नपाएजस्तो गर्छ। हाम्रा लागि छुट्याइएका बजेट कहाँ जान्छन्, थाहा छैन। तर, हामीलाई त तरकारी किन्ने पैसा समेत हुँदैन।”
आत्मनिर्भर बन्ने संघर्ष : अगरबत्ती, फिनेल र अपाङ्गता
सरकारले साथ नदिएपछि, आश्रमका अपाङ्गता भएका सदस्यहरूले आफैं जीविकोपार्जनको उपाय खोज्न थाले यी दुई व्यवसाय मार्फत आश्रमले केही पैसा जुटाउने प्रयास गरिरहेको छ। तर, सबै व्यक्ति काम गर्न सक्ने अवस्थामा छैनन्। ह्विलचेयरमा बस्ने, हिँडडुल गर्न नसक्ने, हात गुमाएका व्यक्तिहरू उत्पादनमा सक्रिय हुन सक्दैनन्। त्यसैले, यो योजना सफल भए पनि, आश्रम सञ्चालन गर्न चाहिने रकम भने अझै टाढा छ। केही अपाङ्गता भएका ब्यात्तिलाई सामान लिएर ब्यापारको लागि बजार पठाउने र बिक्री बाट प्राप्त भएको केही रकम सस्थालाई र केही स्वम ब्यात्तिलाई नै हुने गरि ब्याबस्था मिलाईएको छ । तर यसरी जम्मा भएको सानो रकमले आश्रम चाउन गारो भैरहेको छ
सहयोगको अपेक्षा : समाज के गर्न सक्छ?
नेपाल अपाङ्ग आश्रमले अहिलेसम्म राज्यको कुनै विशेष सहयोग पाएको छैन। तर, समाजका मनकारी व्यक्तिहरूको सहयोगले यस संस्थालाई जोगाउन सकिन्छ।
यदि कुनै व्यवसायी, संघसंस्था वा सर्वसाधारणले सानो मात्र सहयोग गरे पनि, आश्रममा बस्ने ३७ जना अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले सुरक्षित आश्रय पाउन सक्छन्। “हामी सरकारको मुख ताकेर बस्दैनौं,” डोल बहादुर रामदान भन्छन्, “तर, अब समाजले नै हामीलाई साथ नदिए, हामीसँग विकल्प केही छैन।”
अब प्रश्न हामी सबैसँग छ – के हामी यी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई बेवास्ता गरेर अगाडि बढ्ने, कि उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउन सहयोग गर्ने?
