श्रीराम ज्ञवाली
‘ सबै कुरामा विज्ञ ठान्नेले केही जानेको हुँदैन अर्थात्, आफूलाई सर्वज्ञानी सम्झने व्यक्ति वास्तवमा अल्पज्ञानी हुन्छ ‘भन्ने भनाइ मानव मनोविज्ञान, ज्ञानको सीमा र विनम्रताको महत्त्वलाई दर्साउने एक शाश्वत सत्य हो। संसारमा ज्ञानको भण्डार यति विशाल र अनन्त छ कि कुनै पनि एउटा मानिसका लागि सबै कुरामा पूर्ण रूपमा पोख्त हुनु सर्वथा असम्भव छ। तर, समाजमा कतिपय यस्ता व्यक्तिहरू भेटिन्छन्, जो आफूलाई हरेक विषयको ज्ञाता, विशेषज्ञ वा ‘सर्वज्ञानी’ दाबी गर्छन्। दार्शनिक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, यस्तो भ्रम पाल्ने व्यक्तिहरू वास्तवमा ज्ञानको गहिराइभन्दा धेरै टाढा हुन्छन्।
यो विषयलाई प्रष्ट पार्न र यसको गहिराइ बुझ्न विभिन्न आयामहरूबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
डनिङ-क्रुगर प्रभाव र सर्वज्ञानको भ्रम
मनोविज्ञानमा एउटा प्रसिद्ध सिद्धान्त छ, जसलाई डनिङ-क्रुगर प्रभाव भनिन्छ। सन् १९९९ मा मनोवैज्ञानिक डेभिड डनिङ र जस्मिन क्रुगरले गरेको अध्ययन अनुसार, जुन व्यक्तिसँग कुनै विषयको ज्ञान वा क्षमता एकदमै कम हुन्छ, उनीहरूमा आफ्नो क्षमतालाई लिएर अत्यधिक बढी आत्मविश्वास हुन्छ। उनीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरूले त्यो विषयमा सबभन्दा बढी बुझेका छन्।
यसको मुख्य कारण के हो भने, कुनै पनि विषयमा आफ्नो कमजोरी वा अज्ञानता बुझ्नका लागि पनि एक न्यूनतम स्तरको ज्ञान आवश्यक पर्छ। जब मानिससँग त्यो आधारभूत ज्ञान नै हुँदैन, तब उसले आफू कुन कुरामा कमजोर छु भन्ने कुरा समेत ठम्याउन सक्दैन। नतिजास्वरूप, अल्पज्ञानी व्यक्तिहरू ठूलो स्वरमा आफूलाई विशेषज्ञ घोषणा गर्दै हिँड्छन्, जबकि वास्तविक रूपमा उनीहरूको ज्ञानको धरातल निकै कमजोर हुन्छ।
ज्ञानको अनन्तता र मानव मस्तिष्कको सीमा
हामी बसिरहेको यो ब्रह्माण्ड र मानव सभ्यताको विकासक्रम विज्ञान, कला, इतिहास, दर्शन, प्रविधि, राजनीति जस्ता हजारौँ पाटाहरूमा फैलिएको छ। एक कुशल चिकित्सक मुटुको शल्यक्रियामा विज्ञ हुन सक्छ, तर उसलाई रकेट विज्ञान वा कृषि प्रविधिको गहिरो ज्ञान नहुन सक्छ। यो स्वाभाविक र प्राकृतिक नियम हो।
जब कोही व्यक्ति आफूलाई सबै क्षेत्रको विज्ञ दाबी गर्छ, उसले ज्ञानको विशालतालाई अपमान गरिरहेको हुन्छ। साँचो ज्ञानले मानिसलाई यो महसुस गराउँछ कि उसले जति धेरै सिक्छ, त्यति नै धेरै कुरा सिक्न बाँकी रहेको थाहा पाउँछ। महान् ग्रीक दार्शनिक सुकरातको एउटा प्रसिद्ध भनाइ छ: “म केवल एउटै कुरा जान्दछु, त्यो यो हो कि म केही पनि जान्दिनँ।” सुकरात जस्ता महान् चिन्तकले त आफ्नो अज्ञानता स्वीकार गरे भने, सबै कुरा जान्दछु भन्नु केवल आत्म-धोका र अज्ञानताको पराकाष्ठा मात्र हो।
सतही ज्ञान र यसको सामाजिक जोखिम
संसारका सबै कुरामा हात हाल्ने र आफूलाई विज्ञ ठान्ने व्यक्तिहरूको ज्ञान प्रायः सतही हुन्छ। उनीहरू गहिराइमा पुगेर अध्ययन गर्दैनन्, बरु विभिन्न ठाउँबाट अलि-अलि सुनेका वा पढेका कुराका आधारमा धारणा बनाउँछन्। यस्ता व्यक्तिहरू जुनसुकै छलफलमा पनि सहभागी हुन खोज्छन् र अरूलाई उपदेश दिन तम्सिन्छन्।
सतही ज्ञान हुनु आफैँमा नराम्रो होइन, किनकि सामान्य ज्ञानले मानिसलाई समाजमा अन्तरक्रिया गर्न मद्दत गर्छ। तर, त्यो सतही ज्ञानलाई ‘विज्ञता’ को रूपमा प्रस्तुत गर्नु घातक हुन्छ।
भ्रामक सूचनाको प्रवाह: यस्ता व्यक्तिहरूले समाजमा गलत र अपुष्ट जानकारी फैलाउँछन्।निर्णय प्रक्रियामा बाधा: कार्यस्थल वा नीति निर्माणमा यस्ता व्यक्तिहरूको घमण्डले गर्दा सही र तथ्यपरक निर्णयहरू हुन सक्दैनन्।
अहंकारको वृद्धि: आफूलाई सबभन्दा जान्ने ठान्दा मानिसमा अहंकार बढ्छ, जसले गर्दा उसले नयाँ कुरा सिक्ने ढोका सधैँका लागि बन्द गर्छ।
-वास्तविक विज्ञता: विनम्रता र विशेषज्ञता
आधुनिक युग विशेषज्ञता को युग हो। आजको समयमा कुनै एउटा सानो विधामा केन्द्रित भएर मात्र विज्ञ बन्न सकिन्छ। साँचो अर्थमा ज्ञानी वा विशेषज्ञ भएका व्यक्तिहरूमा निम्न विशेषताहरू पाइन्छन्:
विनम्रता : वास्तविक विज्ञहरू आफ्ना कुराहरू राख्दा सधैँ विनम्र हुन्छन्। उनीहरू “मलाई लाग्छ”, “तथ्यले यस्तो देखाउँछ” वा “यो मेरो अध्ययनको क्षेत्र होइन” भन्न हिचकिचाउँदैनन्।सुन्ने क्षमता: आफूलाई सर्वज्ञानी ठान्नेहरू सधैँ आफैँ मात्र बोल्न चाहन्छन्। यसको विपरीत, साँचो ज्ञानीहरू अरूका कुरा ध्यान दिएर सुन्छन्, किनकि उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि सानो बालक वा सामान्य मानिसबाट पनि केही न केही नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ।गल्ती स्वीकार गर्ने आँट: विज्ञान र ज्ञान परिवर्तनशील छन्। नयाँ प्रमाणहरू आउँदा आफ्ना पुराना धारणाहरू गलत सावित भएमा वास्तविक विद्वानहरूले त्यसलाई सहजै स्वीकार गर्छन् र परिमार्जन गर्छन्।
-पूर्वीय दर्शन र व्यावहारिक दृष्टिकोण
हाम्रो पूर्वीय दर्शन र पूर्वीय वाङ्मयमा पनि अज्ञानता र अहंकारको विषयमा धेरै चर्चा गरिएको छ। नीति श्लोकहरूमा भनिएको छ:
“विद्या ददाति विनयं, विनयाद् याति पात्रताम्।”
अर्थात्, साँचो विद्या वा ज्ञानले मानिसमा विनम्रता पैदा गर्छ। जसरी फलले भरिएको हाँगो सधैँ भुइँतिर निहुरिएको हुन्छ, त्यसै गरी सच्चा ज्ञानी मानिस सधैँ झुक्न तयार हुन्छ। तर, फल नभएको सुकेको हाँगो वा रुख सधैँ ठाडो भएर बस्छ र अन्त्यमा भाँचिन्छ।
त्यसै गरी, संस्कृतमा एउटा शब्द छ—’कुपमण्डुक’ (कुवाको भ्यागुतो)। कुवाभित्र बस्ने भ्यागुतालाई लाग्छ कि यो संसार भनेकै यही कुवा मात्र हो, यसभन्दा बाहिर अर्को संसार नै छैन। आफूलाई सबै कुराको विज्ञ ठान्ने मानिसको अवस्था पनि त्यही कुवाको भ्यागुतोजस्तै हुन्छ। उनीहरू आफ्नो सानो ज्ञानको परिधिलाई नै सम्पूर्ण संसार मान्छन्।
सिक्ने प्रक्रियाको अन्त्य र मानसिक जडता
जब कुनै व्यक्तिले आफूलाई ‘सबै कुरा जानेको’ घोषणा गर्छ, मनोवैज्ञानिक रूपमा उसको मस्तिष्कले नयाँ कुराहरू ग्रहण गर्न छाडिदिन्छ। सिक्ने प्रक्रिया तब मात्र जीवित रहन्छ, जब मानिसभित्र जिज्ञासा र आफ्नो अपूर्णताको बोध हुन्छ।
अल्पज्ञानी व्यक्तिहरू आफ्ना पुराना, असान्दर्भिक र कतिपय अवस्थामा गलत मान्यताहरूमा अडिग रहन्छन्। यसले उनीहरूमा मानसिक जडता पैदा गर्छ। परिवर्तनशील संसारसँगै आफूलाई अपडेट नगर्दा उनीहरू बिस्तारै समाज र समयभन्दा पछि पर्दै जान्छन्।
“सबै कुरामा विज्ञ ठान्नेले केही जानेको हुँदैन” यो शतप्रतिशत सत्य हो। यो अहंकार, अल्पज्ञान र आत्म-मुग्धताको सूचक हो। वास्तविक ज्ञानको पहिलो पाइला नै आफ्नो अज्ञानतालाई स्वीकार गर्नु हो। हामीले जति धेरै कुरा जान्दछौँ, त्यति नै हामीलाई यो महसुस हुनुपर्छ कि हामीले अझै धेरै कुरा सिक्न बाँकी छ।
जीवन एक निरन्तर सिकाइको यात्रा हो। त्यसैले, आफूलाई कुनै कृत्रिम ‘सर्वज्ञानी’ को मुखौटामा सजाउनुभन्दा सधैँ एक ‘जिज्ञासु विद्यार्थी’ बनाएर राख्नु नै बुद्धिमानी हो। विनम्रतापूर्वक सिक्ने तत्परता राख्दा मात्र मानिसले वास्तविक ज्ञान र आदर प्राप्त गर्न सक्छ।
