श्रीराम ज्ञवाली
जीवराज आश्रित (वास्तविक नाम: जीवराज शर्मा) को जन्म वि.सं. २००१ साल साउन १८ गते गुल्मी जिल्लाको चन्द्रकोट गाउँपालिका अन्तर्गत पर्ने हरेवा, रिठारुखमा भएको थियो। उहाँ निम्न मध्यम वर्गीय परिवारका पिता प्रेमराज शर्मा र माता चन्द्रकला शर्माको दोस्रो सन्तान तथा जेठो छोरा हुनुहुन्थ्यो।
प्रारम्भिक रूपमा शिक्षण पेसामा आबद्ध रहँदै गर्दा उहाँमा समाज रूपान्तरण र राजनीतिक चेतनाको विकास भएको थियो। पछि साहित्य र राजनीतिमा लागेपछि उहाँले आफ्नो नामको पछाडि ‘आश्रित’ उपनाम जोड्नुभएको थियो। उहाँको प्रारम्भिक जीवन सरल, अध्ययनशील र जनपक्षीय चिन्तनले भरिएको थियो।
जीवराज आश्रितले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल श्रेष्ठबाट पार्टीको सदस्यता लिएर औपचारिक रूपमा राजनीतिक यात्रा सुरुवात गर्नुभएको थियो। वि.सं. २०२६ सालतिर रूपन्देही र गुल्मीलाई कार्यक्षेत्र बनाएर सक्रिय रहनुभएका नेता देवेन्द्र घिमिरेको नेतृत्वको कमिटीमा आबद्ध भई उहाँले कम्युनिष्ट संगठन विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो।
पञ्चायती व्यवस्थाको निरंकुश समयमा उहाँ लामो समय भूमिगत रहनुभयो। वि.सं. २०३५ सालमा गठित ‘नेकपा (माले)’ को स्थापना र झापा आन्दोलनपछिको कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई देशव्यापी रूपमा एकीकृत गर्ने कार्यमा उहाँको योगदान अतुलनीय मानिन्छ। उहाँ ‘मुक्ति मोर्चा समूह’ को पनि महत्वपूर्ण हिस्सा हुनुहुन्थ्यो।
जीवराज आश्रितलाई नेपालको कम्युनिष्ट राजनीतिक वृत्तमा “जनताको बहुदलीय जनवाद” (जबज) को दोस्रो खम्बाका रूपमा चिनिन्छ। जननेता मदन भण्डारीले प्रतिपादन गरेको ‘जबज’ को वैचारिक सिद्धान्तलाई नेपाली माटोमा संस्थागत गर्न र पार्टीको साङ्गठनिक संरचनालाई जगैदेखि बलियो बनाउन आश्रितले मुख्य भूमिका खेल्नुभएको थियो।
वि.सं. २०४७ सालमा नेकपा (माले) र नेकपा (मार्क्सवादी) मिलेर नेकपा (एमाले) को गठन भएपछि आश्रित पार्टीको केन्द्रीय संगठन विभाग प्रमुख (सांगठनिक प्रमुख) बन्नुभयो।
उहाँ साना वा ठूला नभनी हरेक कार्यकर्ताको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने, नोट गर्ने र उचित सुझाव दिने कार्यशैलीका लागि प्रख्यात हुनुहुन्थ्यो। उहाँको यही नम्र, शालीन र व्यवस्थापकीय दक्षताका कारण उहाँलाई एमाले इतिहासकै सबैभन्दा कुशल संगठक मानिन्छ।
वि.सं. २०५० साल जेठ ३ गते (१६ मे १९९३) नेपालको इतिहासमा एउटा कहिल्यै निको नहुने घाउ बनेर आयो। कास्कीको जिल्ला अधिवेशन सकेर चितवनतर्फ आउँदै गर्दा मुग्लिन–नारायणगढ सडकखण्डको दासढुंगा भन्ने स्थानमा उहाँहरू चढेको बा.अ.च. ८७९३ नम्बरको पजेरो जीप त्रिशूली नदीमा खस्यो।
सो दुर्घटनामा परि जननेता मदन भण्डारी र संगठन विभाग प्रमुख जीवराज आश्रितको दुःखद निधन भयो। जीप नदीमा खसे पनि जीपका चालक अमर लामा भने रहस्यमय ढंगले सकुशल बाँच्न सफल भएका थिए।
आम नेपाली जनताले यसलाई सामान्य सडक दुर्घटना नभई एउटा सुनियोजित राजनीतिक षड्यन्त्र र हत्याकाण्डका रूपमा हेर्दै आएका छन्। घटनाका एक मात्र जीवित साक्षी चालक अमर लामाको पनि १० वर्षपछि वि.सं. २०६० सालमा कीर्तिपुरमा अज्ञात समूहद्वारा हत्या गरिएपछि यो घटनाको सत्यतथ्य सधैंका लागि गर्भमै रहन पुग्यो।
जीवराज आश्रितको भौतिक शरीर हामीमाझ नरहे पनि उहाँको वैचारिक मार्गदर्शन र साङ्गठनिक निष्ठा नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनमा सदैव जीवित छ। उहाँको योगदानको उच्च कदर गर्दै हरेक वर्ष जेठ ३ गतेलाई नेपालमा मदन–आश्रित स्मृति दिवसका रूपमा मनाउने गरिन्छ।
उहाँको स्मृति र विचारलाई जीवित राख्न बुटवलमा जीवराज आश्रित प्रतिष्ठान स्थापना गरिएको छ, जसले आश्रित सङ्ग्रहालय र प्राविधिक शिक्षालय समेत सञ्चालन गरिरहेको छ। सङ्ग्रहालयमा उहाँको अन्तिम समयका सामानहरू तथा प्रयोग गरेका अध्ययन सामग्रीहरू सुरक्षित राखिएका छन्।
जीवराज आश्रित पद र प्रतिष्ठाभन्दा माथि उठेर सधैं पार्टी, देश र जनताको हितमा समर्पित रहने एक निष्ठावान् नेता हुनुहुन्थ्यो। उहाँको कुशल संगठन क्षमता र विचारप्रतिको दृढता वर्तमान र भावि राजनीतिक पुस्ताका लागि सधैं प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ।
