आजदेखि पितृपक्ष (सोह्र श्राद्ध) सुरू

काठमाडौँ

आजदेखि सोह्र श्राद्ध सुरु भएको छ । हिन्दु समाजमा पितृ पूजा एउटा गहिरो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा हो। प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल प्रतिपदादेखि आश्विन कृष्ण औँसीसम्म मनाइने श्राद्ध पर्वलाई सोह्र श्राद्ध भनिन्छ। यसलाई पितृ पक्ष समेत भनिन्छ।
आश्विन कृष्णपक्षको प्रतिपदाबाट सुरु भएर औँसीसम्मको १६ दिनलाई सोह्र श्राद्ध वा महालय श्राद्ध भन्ने गरिन्छ । यस अवधिमा दिवङ्गत पितृहरूप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ । यस वर्ष सोह्र श्राद्ध भाद्र २३ गते सोमबारदेखि सुरु भई आश्विन ५ गते आइतबारसम्म चल्नेछ ।

सोह्र श्राद्धको मूल उद्देश्य दिवङ्गत पितृहरूलाई सम्झनु, उनीहरूको आत्माको शान्ति र तृप्तिको कामना गर्नु तथा तिनीहरूको आशीर्वाद प्राप्त गर्नु हो। हिन्दु धर्म शास्त्र अनुसार शरीरको मृत्यु भए पनि आत्मा अमर रहेको हुँदा श्राद्धमार्फत पितृहरूलाई पिण्ड, जल, तर्पण तथा अर्पण गर्दा उनीहरू तृप्त हुने र सन्तानलाई आयु, आरोग्य, सन्तान, धनधान्य, समृद्धि आदिको आशीर्वाद दिने धार्मिक विश्वास रहेको छ।

शास्त्रीय मान्यतामा आमा–बुबा, पुर्खा, दिदीबहिनी, दाजुभाइ, पत्नी, गुरु-शिष्य लगायत दिवङ्गत आफन्त सबैलाई यस अवधिमा तर्पण, पिण्ड दान र जल अर्पण गर्ने चलन छ । कुशे औँसीदेखि नै पितृ आत्मा घर–आँगन वरपर आइपुगेर सन्तानको श्राद्ध प्रतीक्षा गरिरहेको विश्वास गरिन्छ ।
श्राद्ध गर्ने निश्चित प्रक्रिया र विधि रहेको हुन्छ। श्राद्धका दिन बिहानै स्नान गरेर शुद्ध वस्त्र धारण गरिन्छ। ब्रमहणकाे उपस्थितिमा पूजा स्थलमा कुश, तामाको भाँडो, चामल, तिल, दूध, घ्यू आदि सामग्री तयार पारि सङ्कल्प गरेर पितृहरूको नाम स्मरण गरिन्छ। पितृहरूलाई चामल, तिल, दूध र घ्यू मिसाएर बनाइने पिण्ड अर्पण गर्ने गरिन्छ, जसलाई पिण्ड दान भनिन्छ। पितृहरूको आत्माको तृप्तिका लागि जलमा तिल मिसाएर तर्पण दिने गरिन्छ। श्राद्धपछि ब्राह्मण वा अन्नविहीन गरिबलाई भोजन गराउने र दान दिने चलन रहेको छ।

श्राद्धसँग आस्था र भावनाको गहिरो सम्बन्ध छ। पितृलाई सम्झने यो अवसरले सन्तानलाई आफ्नो मूल, संस्कार र संस्कृतिसँग जोड्छ। यसले परिवारमा कर्तव्य, दायित्व र अनुशासन बोध गराउँछ। श्राद्ध केवल कर्मकाण्ड मात्र नभई पुर्खाप्रतिको कृतज्ञताको अभिव्यक्ति पनि हो।

यसरी हेर्दा, सोह्र श्राद्ध हाम्रो समाजमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो। यो पर्वले दिवङ्गत आत्माको शान्ति मात्र होइन, जीवित सन्तानलाई पनि नैतिक चेतना, आशीर्वाद र जीवनमा शान्ति दिने विश्वास रहिआएको छ। हरेक वर्ष श्रद्धापूर्वक सोह्र श्राद्ध गर्नु हाम्रो धर्म, संस्कार र कर्तव्य दुवै हो।